Sri Sayanacharya Bhashyamunaku Telugu Anuvadamu Vol II

జుంగే దసూ కములు

శ్రీ సాయణాచార్య భాష్యమునకు తెలుగు
అనువావవం
(వ్యాకరణ స్వరవిశేషములతో)
౨౨వ బాగము

అనువాదకర్ష
ణా॥ కురువుదొలి హయ గీవశర్శ
ఇ &

ఎం ఎ., పి. హెచ్‌ డ.,

నూధవి పబ్లికేషన్స్‌
1000

యుగ్వేదసూ కములు
] వ

త్రీ సాయణాచార్య భాష్యమునకం తెలంగు

అనువోదకర
అటో

జరి జ, మ.

కాడిని పబికేష న్స్‌
యా

1996

బుగ్వేదనూక్ర ములు
శ్రీ సాయణాచార్య భాష్యమునకు తెలుగు అనువాదము

Copics ; 1000

For Copies *

Smi. K. Lalithaparameswauiti
H.Nv. 5-294, Vasavi Nagar
Padmauvathi Nagar Road
Tirupati - 517 502 [A P.]

Price Rs. 607-

This book is published with the financial assistance af
Tirumala - Tirupati Devasthanams under their scheme
‘A:d to Publish Raligious Books'

Printed at |

Sri Shiridi Sai Priaters

3-7-216, Bestha Street, Tirupati.

DEPARTMENT OF SANSKRIT
ఏ. V. UNIVERSITY.

TIRUPATI
1-2-96
DARSANA KALA NIDHI1,
Drof. 9) Hnjaneya Sansa, 7
M. A., Ph. D.,

Head of the Dept of Sanskrit,
Dean, Faculty of Oriental Learning,

ముంధదుసనూటు

లోగడ శ్రీహయ్య్మగీవశర్మ ఈ విశ్వవిద్యాలయములో సంస్కృత
యం. ఎ. కోర్సులో పాఠ్యముగా నిర్ణీతమైన కొన్ని బుగ్వేద నసూక్తముల
నాం్యధమున ననువడించి అచ్చువేయించినాడు. అప్పుడు మరికొన్ని
తావులగల కోర్సులోని పాఠ్యమున కనుగుణముగా నిక కొన్నిసూక్తృముల
క్రనువాదము నీ పుస్తకరూపములో వెలువరించుచున్నాడు. ఇది ముందటి

పుస్తకము వలె తత్తదుపాధి లిప్పతోపరీక్ష వ్రాయువారికి ఉపకరించును.

సంస్కృఃతై కి (పాక్ళలతై ర్యాకై రః యశ్ని షర్టమనురూపతః।
చేశభాషా ద్యుపాయై॥ గ బె బోధయేత్‌ సగురుః స్మృతః।

అను |పపహాూణముననుసరించి ఉపాథ్యాయడు తాను చెప్పినది శిపురులకు
సుబోధమొనర్భుటలో నౌచిత్యము ననుసరించియే భాషలోనై న బోధింప
వచ్చును. ఆంగ్లభాషకు ముందు సంస్కృతము ఆయా పాంతీయ
భాషలలోనె బోధీంపబడుచుండెడిది అనుటకు నొక నిదర్శనము
సంస్కృత | గంథములు తత్తరా షా లిపిలో చాల వకకు మ్ముదింసబడి

యుండుటయే. నేటి సంస్కృతోపాధ్యాయులై అంగ్రానభిజ్ఞులెన వారు

సంస్కృృతమును గాని లేక వారీ మాతృభాషను గాని ఉపయోగించు
చుండుట మనము చూచుచున్నాము. ఈదృష్టితోను విద్యార్దులకు
సంస్క్బతాథయనమున ఎక్కుడు అసక్తి సపెంపొందించుటకును
పూర్వమున్న సంప్కృతాంగ్రములకు తోడుగా తెలుగు గూడ “బోధన-_
రచనలకు” ఎం, ఎ, ఎం. ఫిల్‌., పిహెచ్‌.డి, ల స్థాయిలో మన
యూనివర్సిటీలో, ఇతర్మత కూడ అధికారికముగా ప్రవేశ పెట్టబడినది.
కాబట్టి విద్యార్థులకు సంప్రదించుటకు తెలుగులో పు స్తకములు
ఆంగ్లములో వలె సంసతములో వలె ఇంకను రావలసి యున్నవి.
ఈవడ్డతిలో నీ గంథకర్త తనకు తోచిన “సంస్కృత సెవి చేయు
చున్నాడనుట గమనింపచగినది. వేదములకు కొన్నింటికి, కొన్ని భాగము
లకుతెలుగులో ఒకవిధమైన అనువాదము ఇంతకుముందు చేయబడినది.
భాష్యమును చూచి విద్యార్ధులకు నుపయోగపడు ఆంశములు కొన్ని
ఆందులో షపొందుపరచుట మరియొక విశేషము.

(పూ వేమూరి ఆంజనేయ శర్మ

% స్‌ 9
ి 1
ER
~ 6
li 20
fe ఆప్స్‌
G Pw
ఆలీ
రీ చాస్తే
oo 6
సీ 7 9
ఫ్‌ నట్లే
b శై 5
QO ర. rf)
స్‌ 0 చి
ఇ bh
లి
hE ల
3 ag క
0 ళల రణే
A 6
గే నో /
క ౮ “a
is ww 3
న్‌ జగ
లే న
ఏ
i fy] గ్ల
sp // గ్గ
md లే
ఖా
శస సి

అను, ఆశీస్పులను ఆండవకిసిన

పాయము

గ

'పోత్చుకూ చాచి అముల్యాఖి

ఏ స
క ల్లి
(
హో 4
"hp
శి A]
“3
pf శ
జ +
j=
ny
{3 3
ee YY
శి గ్‌
గ
Ya
నః
జ ఫ్‌!
3, 8
f
జ
ఏ క
5 sd
3 ఇ
గే / fh
WA ic)
గ ౯
స ~~

ముగా ముదించిన

వత

సంది

జ్‌

ఉపహాచ్చాత్‌ ము

ఆపౌరమైన సంస్కృత వాజ్మయమునందు వేదరాశి మొట్ట
మొదటిది. బుక్‌ యజుస్పాను వేదములే అతిపురాతనములై నవిగా
(ప్రాచ్యపాక్చాత్యుల సిర్దాన్టం. ఇందు మొదటిది బుగ్వేదము.
బుచస్తుతొ అను థాతువునుండి నిష్పన్నమైంది బుక్‌ శబ్దం, ఏద-
ఖ్గొనె అనుధాతువునుండి అవిర్భవించింది వేవశబ్దం, ఈ రెండు
పదముల కలయికచే బుగ్వేదః అని ఏర్పడినది. అనగా దేవతలను
గూర్చి ఆనేకవిధముల స్రోతములు, (పార్థనలు, విన్నపములు ఈ
బున్వేదమందు కలవని తెలియుచున్నది స్రోతములకు, (పార్థన-
చై దికభాష అవిర్భవించు టకుకూడా ఈ బుగ్వేదమే ఆడ్యమని నిర్ద_
యించవచ్చు. వై దికభాషలో నున్న పాహిత్యము, చరిత, స్తాత
వై విధ్యము, భొషాశాంపదాయములు ఇవన్నీ భారతీయ విజ్ఞాన-
నిధికి (ప్రతినిథులు. వటి |పాధాన్యత వైదిక పండితులేకాక నవీన
పండితులుకూడా గుర్తించి అచ్చెరు వొందిరి. అంతటి విశిష్టతగల

లకు పుట్టినిల్లు బు గే;ందమని నిర్దుషంగా చెప్పవచ్చు అంతేకాక
0

విజ్ఞాననిధిలో (ప్రధానంగా (వస్తుతాంశం గాగుర్తించవగినది (ప్రకృతి
దేవతారాధన. ఆనాటి వైదికజనులు అగ్ని, వరుణ, సవిత, ఉషన్సు
పర్జన్య, మరుత్తు మొదలగు పకృతి దేవతలనేగాక మూర్తిస్వరూప్పు-
లగు విష్ణు, రుద, ఇందాది దేవతలను ఆరాధించి (పకృతి వైప-
రీత్యములను అధిగమించి అనేక శుభములను పొందెడివారు.

బుగ్వేదమునందు దేవతా విషయక స్రోత్రములేకాక ఇంకా
అనేకవిషయములుకూడా |పస్తావించబడినవి. అవి ఆనాటి సాంఘక

ii

రాజకీయపరిస్థితులు, (పజల. జీవనవిధానములు పర్వత వృక్షనద్యొది
సృప్పివర్ణ్షనలు మొదలగునవి.

1. గ్వేడము థ్‌ ల్‌

బుగ్వేదం మొత్తం పది మండలాలుగను, ఎనిమిది అష్టకాలు.
గను విభజింపబడినది. ఈ పది మండలాల్లో ఎనఖై అయిదు ఆమం
హెకాలు, పదివందలపదిహేడు సూక్తాలు ఉన్నాయి. ఐక్కొక్కు
అష్టకంలో ఎనిమిది ఆథా్యాయాలున్నవి. ఈబుిగ్వేదానికి ఇరువదిఒక్క
శాఖలని పతంజలి మహాభాష్యంలో పేర్కొన్నాడు

బుగ్వేద రచనాకాలం, వేదభాష్యాలు, వైదిక సాహిత్యం పె
పాశ్చాత్యుల కషి మొవలగు విషయములు “బుగ్వేద సూక్తములు ఎ
శ్రీ సాయణాచార్య భాష్యమునకు తెలుగు అనువాదము" మొదటి

భాగములో వివరించబ డ్లాయి.

Macdonells vedic Reader లోని [7] సూక్తాలు ౪ A.
సంస్కృతాధ్యయన విద్యార్థులకు ౪6610 paper నందు పొఠ్యాంశంగా
నిర్ణయించారు. వాటికి శ్రీ సాయలు భాష్య సహితముగా వ్యాకరణ స్వర
విశేషాలతో తెలుగు వివరణ నాచే వాయబడి [మొదటి భాగము] 1992
లో (పచరించుటం జరిగినది. అక్లే ఈ రెండవ భాగము ఆంధ,
ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయాల సంస్కృత విభాగ M.A. విద్యార్థు
లకు ఉపయోగపడునట్లు 12 _ సూక్తాలకు శ్రీ సాయణ భాష్య సహిళ
ముగా వ్యాకరణ స్వర విశేషాలతో వివరణ (వాయబడి నాజే పచరించ
బడుచున్నది.

నాచే లిఖంచబడన జుగ్వేచ సూక్తములకు శ్రీ సాయలా భాషా

ను వావ రూపమగు ఈ పుస్తకము మం(తార్థ పరిజ్ఞాన విషయములో

HI}

సంస్క తాభిమానులకు, విద్యార్థులకు, పరిశోధకులకు, అధ్యాపక్తు
లకు సహాయకారి కాగలదని భావిఎచుచున్నాను సంస్కృత
సాహిత్యాభినూను లెల్లరూ ఈ గ్రంథమును ఆవరింతురని విశ్య
సిస్తున్నాను.

బ్‌

బుధజన విధేయుడు
డా; క. హయ గీవ శర్మ
రీడర్‌, సంస్కృత విభాగము
శ్రీ చేంకమేశ్ళర విశ్వవిద్యాలయము

ఉరు ఐ ఆ.

ఉఊపకరించిన (గంధములు -

1) Rig veda Samhita with commentary of Sayana
charya Edited hy F Maymuller, Krishnadas
Academy, Varanasi - 1683. Vol. =

Volumes - Il, టమ 1

2) A Vedic Reader for Students By AA, Macdo-
nell Oxford University Press, Madras - 901

©
శన

ఆకరము

ఉపోద్రాతము
యు
పూషన్‌నూక్రము 6-54

నాసదీయనూక్త ము 10.129

నద్యః సూక్తము క్‌ 38
అగ్నిసూక్రము 4-2

(zy

«+

హిరణ్యగర్భ సూక్తృము 10.121

ఇందనూక్త ము 912
ర్నుడసూక్షము POE
పన్షన్యసూక్త ము 5.88

వొక్సూక్తృము 10.125

. సోమసూక్షము 9-80

ఇందసూక్రము 1.32

. ఉషస్సూక్తము 1.48

93
J12
132
14§
158
165

19}

బుగ్వేద సూక్తములు
నీ సాయణాచార్య భౌ షం వంంనకు
ర ప్ర సో
ఆలుగు అనువాదము (రెండవ భాగము

Ta జి

వూషన్‌ సూక్తము

6-54 గాయతి9 ఛందస్సు

ఏ నం,పా, సంపూషన్‌ విదుషా నయయో అంజసానుశాసతి [య
ఏ వేదమితి వత్‌ ॥
పంపా, సం! పూషన్‌। విదుషా। నయ। యః। అంజసా। అను2
శాసతి; యః ఏవ। ఇదం! ఇతి! |బవత్‌॥

సా,భా, హేపూషన్‌ _ పోషకదేవు విదుపా _ జానతాతేన జనేన,

సంనయ _ అస్మాన్‌ సంగమయ యః == విద్వాన్‌, అంజసొ _

బుజు మాడేణ, అనుశాసతి _ అనుశాస్తి నష్ట దవ్య (పాప్త్యుపాయ
౧ — ము నక

ముపదిశతి; యశ్రైవ _ వీవమిదం నష్టం భవదీయంధనమితి, బవ
త్‌ = (బవీతి। నష్టం ధనం దర్శయ తీత్యర్థః। తేనవిదుషేత్యన్వయః।
సా.భా. అను[;. హేపూషన్‌ = పోషకుడగుదేన! విదుషా == జ్ఞానవంతు
డగు జనునితోో సంనయజమమ్ములను కలుపుమ్కు యః = ఏ విద్వాం
సుడై. తే, అంజసా = సరియైన మార్గముద్వారా అనుశాసతి = నష్ట
మైన |దవ్యమును పొందు ఉపాయమును ఉపదేశించునో,
యశ్రేసవ=ఎవరై తే “ ఇది నష్టమైన నీయొక్క ధనమని ”
(బవతి = పలుకు చున్నాడు, నష్టమైన ధనమును (వదర్శించు
చున్నా డని యర్థము,

హ్యా.వి, అనుకాసకి _ శాసుఅనుశిష్టా అనుధాతువు నకులద్‌ (పథమ

పురుష బహువచనము (అను అనుజ ప సర్గపూర్వకముు

కి నం,పా, సము పూష్ణా గమేమహి యో గృహా అధిశాసతి!। ఇమ
ఏవేతి చ |బవక్‌॥

ప.పొ, సం] ఊం ఇతి। పూష్ణా! గమేమహి। యః; గృహాన్‌! అభిఒశా

సతి! ఇమే! ఏవ! ఇతి! చ [బవక్‌॥

సా,భా. పూష్టాను గృహీతావయం, సంగమేనుహీ = కేనజనేన సంగ

మహి యః_జనజ్ళ గృహాన్‌ _ యేషుగృ హేష్వస్మదీయానష్టాః

పశవస్తిష్టంతితాన్‌ గృహాన్‌, అభిశాసతి _ అభిశాస్తి అభిముఖ్యేన బోధ

యతి! యక్షేమే _ త్వదీయా నహ్హాః పశవ ఏవై వంతిష్టంతి, ఇతి
ఖ్‌ చలా ©

చ|బవత్‌ = (బూయాత్‌।

సా, భా. అను _ పూష్టా = పోషకుడగు దేవుని చేత
అను[గహించబడిన మనము, సంగమేమహి = అదేవునితో సఖ్య
తను పొందెదమా, యఃజవఏీ జనుడు, గృహాస్‌ =ఏ గృహములం
దైతే నష్టమైన మన పశువులు ఉన్నవో ఆ గృహములను గూర్చి,
అభిశాసతి = తెలియ చేయుచున్నాడు, యశ్వే మే = నష్టమైన నీ పశు

వులు ఇట్లన్నవమీీ ఇలిచ [బవత్‌ = అని చెప్పుచున్నాడు,

క్రి సల,పా, పూష్టశ్చ (కం నరిష్యాటి న శోకో౭ద సద్యతే | నో అస్య
న్యథతే పవిః॥

ఇతి; అస్య; వ్యధతే, వవీః॥
సా, భా, ;. పూష్ణః పోషకస్య దేవస్య, చ|కం_అయుధం, నరి

ష్యతి _ నవినశ్యరి, అస్య _ చ| కస్య, కోశశ్చనావపద్యతే _ నహీ
యకే, అస్యపవిః == ధారాచ, నో_గై వ, వ్యధతే, కుంఠీభవతి | తేన

చ| కేజ, చోరాన్‌హత్వాస్యదీయం ధనం (పకాశయేతి భావః |

సొ,భా. అను :- పూష్టః = పోషకుడను దేవునియొక్క, చ |కం=అయు
ధవ, నరిష్యతి=జవినాశనును పొందదు. అస్య, కోశశ్చ నావవద్యలే=
చక్కగాజన్న రధచ[(కము (కింద పడదు, అస్యపవిః=జరధచ[ కము
యొక్క చుట్టునుండు కొయ్యచట్టమ్ము నవ్యధతే=చలించదు, తేన__
చ | కేణ=అటువంటి రధ చ కనుద్వారా, చోరాన్‌ హత్వా=దొంగలను
సంహరించి, అస్మదియం ధన 6=మా యొక్క సంపదను, (పకాశ

యేతి భావకిజవృద్ది చెందునట్లు చేయుము అని భావము,

వ్యాం వీ. ఏ వ్యధతే_వ్యధభయసంచలనయోః (భ్వాా అను ధాతువు
నకులట్‌ పథమ పురుషైక వచనము, అవవద్యతే _ అవ అను ఉప
సర్గ పూర్వకముగా పదగతా అను ధాతువునకు (ది అట్‌ |వధమ

పురుష ఏకవచనం,

సా,భా, యః_ యజమానః, అస్కై-పూష్టే, హవిషా _ చరుపురోడాశా
దినా అవిధత్‌-వరిచరతి, తం_యజమానం, పూవానాపిమృ ష్య తే_

ఈషదపిన హినస్తై! సచ|వధమః _ ముఖ్యఃసన్‌, వసు_ధనం, వింద
తే-లభ తే,

సా,భా. అను: యః=ఏ యజమాని, అస్రై = పోషకుడగు దేవుని,
హవిషా = అన్న ము పురోడాశాది [దవ్యములతో, అవిదక్‌ = సేవించు
ఆ యజమానిని, పూషానాపిమృ ష్యతే=పూషస్‌ దేవత

వాడా హింసించడు, సచ == అతడు, (పధమః=ముబ్యుడై*

వ్యా,వి, అవిధకత్‌ి-విధవిధానే అను ధాతువునకు (తు లజ్‌ (ప్రధమ
పురుపైక వచనము.మృష్యతే - మృషకికిక్రాయాం అను ధాతువునకు
(చ్చి అ” [ప్రధమ పురుషైత వచనము, (తితిక్లా-క్షమా

ఫ్‌) సం,పా. పూషాగా అన్వేతు నః పూమా రక్షత్వర్వతః॥। పూ షావాజం,
సనోతునః॥

ప. పొ, పూషా॥ గాః) అను) ఏతు,! నక పూషా, రక్షతు; అర్వశతః।

పూషా వాజం। సనోతు/ నః॥

సా,బా.: పూషాంపోషక! దేవః నః.అస్కదీయాః, గాఅన్వేతు- రక్ష

వార్థ మనుగచ్ళతు సచపూషా, అర్వతః_అశ్యాన్‌, రక్షితుచో రేభ్యః

తథావాజం _ అన్నంచ్మ నః. అస్మభ్యుం, పూషాననోతు _ [పయ
చ్చళకు |

సా,భా, అను పూషా _ పోషకుడగు దేవుడు నః = మాకు చెందిన,
గా అన్వేతు = గోవులను రక్షించుట కొరకు వాటిని అనుసరించి వెళ్ళు
గాక్క సచపూషా = పోషకుడగు అ దేవుడు, అర్య తకః = అశ్వములను
రక్షతు_దొంగలనుండి రక్షించుగాక, తధా=అట్లే వాజం-అన్న మును,
నః=మనకు।; పూషాసనోతు_పోషకుడగు దేవుడు ఇచ్చు గౌక_

వ్యా.వి. సనోతు-షణుదానే అను ధాతువునకు (త) లోట్‌ (ప్రధమ
పురుషైక వచనము,

6) సం,పొ, పూషన్నను్య[వగా ఇహి, యజమానస్య సున్వతః।
అస్మాకం స్తువతాముత॥

వ.పా, పూషన్‌। అను/ (వ) గాః, ఇహి యజమానస్య। సున్వతః।
అస్నాకం। స్తువతాం! ఉత॥

సా, భా, హేపూషన్‌॥ సున్వతః_సోమాభిషవం కుర్వతః యజమానస్య,
గాక వశూస్‌, అను _పీహి- రక్షణార్థమను గచ్చ, ఉత-అపిచ, స్తువ
తాం_త్వచ్విషయం సో(తం కుర్వతాళి, అస్మాకంగాశ్చానుగచ్చ॥

సా,భా, అను; హేపూషన్‌ = పోషకుడగు దేవః! సున్వతః-పోమల

తారసమును తయారుచేయు యజమాని యొక్క, గాః=వశవులను

అను [పేహి = రక్షించుటకొరకు అనుసరించుమ్ము ఊతజఇంకన్యూ సువ
తాం=నిన్ను గూర్చి సో|తముచేయు మా యొక్క, గాళ్చానుగచ్చ
=గోవులను రక్షించుటకు అనుసరించ.ము,

వ్యా,వ్‌, |పేహి_ [వఅనుఉవసర్గ పూర్వకముగ ఇణ్‌గతౌ అనుధొతువు
నకు లోణ్భ్మ ధ్యమ పురుష ఏకవచనం.

గ సం,పా, మాకిర్నేశన్మాకీం రిషన్మాకీం సంశారి కేవటే।! అధా
రిష్టైాఖిరాగహి॥

ప. పొ. మాకిః) నేశత్‌! మాకీం! సం) శారి | కేవటే! అధ। అరిష్టాఖిః।

అ। గహి

సా, భా, హేపూషన్‌! అస్మ్యదీయం గోధనం, మాకిర్నే శత్‌ఎమానశ్య
త్కు మాకిర్మాకి మిత్యేతా _వతిషీ షీధమా (తేవె చెక్కే మాకిరిషత్‌_.మా

వ్యా|ఘాదిభిర్ణింస్యతాం। మాకిం_మాచ, కేపటే=కూపే, సంశారి.సఆ
శీర్ణంభూత్‌, కూపపాతేనాపి హింసితం మాభవతు) అ ధెవంసతి, అరి

స్టాభిః=అహింసి తాభిర్గోభిః సహ అగహి_సాయం కాల ఆగచ్చ ॥

సొ,భా. అను హేపూషన్‌=పోషకుడగు ఓదేవా! అన్మదియం గోధనంజు
మాకు చెందిన గోసంపద, మాకిర్నే శక్‌=నశించకుండు గాక! మాకీ
రిషత్‌=పులి మొదలగు జంతువులచేత హింసించబడకుండుగాక, కీవటే
=దొ వీయందు మాకీంసంశారిఎపడరుండుగాక, కూపపాశే_నాపిహింసి
తం మాభవతు=బావిలో పడుటవలన హింసించబడకుండుగాక్క అధ=
ఇట్లు, అరిష్టాభిః == హింసించబడకుండా ఉన్న గోవులతోపాటు, ఆగహి
= సాయంకాలమున రమ్ము,

వ్యా+వి, మాకీకి మాకీం_అనుపదమలు నిషేధార్థములో షయోగించ
బడుచున్న వి,

గత

7

8) సం,సొం శ్నణరితం హూషజం వయమిర్యమనష్ష జిదసం! ఈశా

నంరాయ ఈమహే!

ప.పా. శృణ్వంతం। పూషణం] వయం! ఇర్యం! అనష్ట2 వేదసనం। శః

శానం) రాయః। ఈమ హే!

సా. భా. అస్మత్‌ స్తో కాణి శృజ్వంతం, ఇర్యం.దారి|ద్యస్యపీరకం,
అనష్టవేదసం_అకినష్టధనం, ఈశానం-సర్వ స్యేశ్వర మే వం విధం,

పూషణం దేవం వయం, రాయకి_ధనాని, ఈమహే_యాచామహే ॥

సా,.భా. అను ;_ అస్మత్‌ స్తో|తాణి శృణ్వంతం _ మాయొక్క సో[(త
దులను వీనుచున్న, ఇర్యం_దారి(ద్యమునకు [పేరకుడు, అనష్ట
జిదసం = ఎల్ల వేళల నష్టము కాని సంవదను గలవాడు, ఈశానం ==
అందరికీ అధివక్కి ఏవం విధం పూషణ౦== ఇటువంటి పోషకుడగు
దేవుని వయం=మేము, రామః=ధనము కొరకు, ఈమహేజయాచించు
చున్నాము,

వావి, ఈమహే: ఈజ్‌ గతౌ అనుదివాది ధాతువునకు వ్యత్యయము గా
వికరణ (పత్మయలోపము (య్య చేసి అదాదిగా వరిగణజించ గాలట్‌

ఉతమ పురుష బహువచనం సిద్దించును,

క్ర సం,పొ, పూషన్ర వ|వతే వయం న రిష్యేమ కదా చన। సొత్తా

రస్త ఇహ స్మసి॥
—_ి

ర్‌
(గ్‌
ల

షన్‌! కవ్మ (వతె। వయం! న। రిష్యేమ। కదా! చన।

సా,భా. హేపూషన్‌_పోషక! తవ-శ్వదీయే, (వకే-కర్మజీవర్త్హమానా
వయంకదాచన_కదాచిదప్తి నదష్యేమ-హింసితానభవేమ। తాదృశా
శ్చవయరంి ఇహ._అస్మిన్‌ కర్మణి, తే=ఎతవ, స్రోతారఃసృసి-స్మః

య్‌ |

సా,భా, అను; హేపూషన్‌ = పోషకుడగుదేవ ! తవ = నీయొక్క,
తే = సేవయందు [సవర్తించుు వయంకదాచన = మేము ఎవ్చ
టిక్కీ నరిష్యేమ = హింసింపబడకుండెదము గాక, తాదృశాశ్యవయం
= అటువంటి మేము, ఇహజఐనీ |వతమునందు, తే = నీయొక్క, సోతా

రఃస్మసి = సో|తమును చేయువారుగ అయి ఉన్నాము,

వ్యాపి. నరిష్యేమ-రిషహింసొాయాం అను ధాతువునకు (ది విధివిజ్‌
ఉత్తమ పురుష బహువచనము,

109) సంపా, పరిపూషా పరస్తాద్ధస్త 0 ధధాతు దక్షిణం) పునర్నో నష్ట
మాజతు॥

పపాొం వరి పూషా! వరస్తాత్‌। హస్తం।॥ దధాతు। దక్షిణం! పునః,

నః॥ నష్టం। ఆ) అజతు॥
సా,భా! పూషా_పోషకోదేనకి వరస్తాక్‌-పరస్మిన్దేశేసు సంచారాదన్య
స్మిన్‌చోర (వా ఘాదిభిరుషితే దేశేగచ్చ తో గోధనన్య నివారణాయ న్వకీ

యం దక్షిణహస్తం, పరిదధాతు_పరిధ్యానం నివారకం కరోతు! న8.అ

స్మదీయం, నష్టం-గోధనం, పునరాజతు_ఆగచ్చ తు, ఆగమయతు॥

సొ,.భా. అను: పూషా=పోషకుడగు దేవుడు, వరస్తాత్‌ = ఇతర [వదే
శములందు చక్కగా సంచరించుచున్న (చోరవ్యా[ఘాదులు నివసించు
_వదేశములో తిరుగుచున్న ) గోసంపదను నివారించుట కొరకు, స్వకీ
యం దక్షిణం = నీయొక్క కుడి చెయ్యిని, వరిదధాతు=అడ్డుగా ఉందె
దవు గాక, నఃజమాయొక్క, నష్టం=నష మైన గోసంపద్క పునరాజతు
జతీరిగి వచ్చు గాక,

వ్యా.వ, ఏ పరిదధాతు = పరి అనుఉపసర్గ పూర్వకముగా డుధాఖళ్‌
భారణ పోషణయోః అనుధాతువునకు లోట్‌ [పధమపురుషవకవచన ము,
ఆజతు_అ అనుజ వసర్గపూర్వ కముగా అజగతి కేషణయోః అను థాతు

వునకు (భ్వా లోబ్‌ (వధమ పురుషై కవచనము,

€॥్ట |)

శ్‌

నాసదియు సూక నం

అబణే

10.129 తిిష్టుప్‌

సం,పొ, నాసదాసీన్నో సదాసీత్తదానీంనాసీ | దజోనోవ్యోమావ
రోయక్‌! కిమావరీ వః కహ కస్యశర్మన్న్‌ అమృఃకి

మాసీగ్గహనంగభీరమ్‌॥

ప,పా, న। అసత్‌! ఆసీత్‌; నొఇతి। సక్‌! ఆసీత్‌! తదానీమ్‌। న।
అసీక్‌| రజః। నోఇతి/ విజఓమ। వరః। యత్‌) కిమ్‌ ఆ॥
అవరీవరితి! కుహ। కస్య! శర్య్మన్‌। అమృః* కిమ్‌! ఆసీత్‌
గహనమ్‌। గఫీరమ్‌॥

: నృష్టేక ప్రాగవస్థా వలయావస్థా నిరూవ్యతే _ తదానీం - (వ
అయదశాయామ వస్థీతం యదస్యజగతః మూలకారణం తద్‌,
అసత్‌-శశ విషాణవన్ని రుపాఖ్యం, నాసీక్క్‌ తధానోసక్‌_నై వస
దాత్యవత్పత్వేన గిర్వాచ్యమా సీక్‌! అధవ్యావహారిక సతాం
పృధివ్యాదీనాం భావానాం విద్యమానత్వాక్‌ కధంనో సదితి
నిషిధః'। త|కాహ_నాసీ [దజ ఇత్యాది! తోకొరజాంస్యుచ్యంతే
(419 నిరుక్తము) ఇతియాస్కః। వ్యోమ్నో వక్ష్యమాణత్వా
త్‌, తస్యాధస్త నాః, పాతాలాదయః పృథివ్యంతాః నాసన్ని త్య
ర్ట తధావ్యోమ-= అంతరిక్షం, తదపినో _ వైవాసీత్‌! పరో
వో్యమ్న వర సాదుపదిదే శేద్యులోక [వభ్యుతి సత్యలోకాంతం
యదస్తి తదపినా సేదిత్యర్థః। కిమావరణీయంతత్వ మూవరక
భూత జాత మావరీవః। అత్యంత మావృణుయాత్‌,

ఫ్రీ
సతితదావరకం తత్వమావృణుయాత్‌! అంభకకమాసీడితిగహ
నం-దుష్ప్ర) వేశం, గకీళం_ 8కి స్థాన మత్యగాధం, ఈడ్భిశే
మంభః కిమాసీక్‌ తదపిగై వాసీడిత్యరః।
౬ థి
అనుః సుసికి పూఠరంవం- ఉన్న _వలయావస్థ డిరూపించ
బడుచున్నది. తదాన్‌౧=(పలయకాలములో ఉన్న ఈ జగ
డ్‌

, తదిఅసర్‌ = కుందేలుకొమ్ము

లువడదు. వంవహారవ లో హుధి
వ్యాది భావములు. డుటవలన నిషేధము ఎట్లు చేయబడినది;
సమాధానము = నాసీ _దజః_ఆకాశము (కిందనున్న పాతా
ఖాది లోకములు-పృధివితో అంతమైనవీలేవు, వ్యోమ=ఆళౌ
సమ తదవినొ=ఆఅచెకూడా లేదు, పరః_అకాశమునకు పరి
భాగము న స్వర్గలోకము మొదలు సక్కలో కను. వరకుకూణా
లేదు, ఏదై కే అవరించదగినదో ఆవరించదగిన భూతజాత
మలు, అవ రీవః-వరించబడు గాక_అదియును లేదు వరించ
దగిన అ వస్తు స్వరూవమూ, కుహ= ఏ |పదేశమానందుండి
వరించబడు చున్నదో అదికూడా లేదు, కస్యశర్శస్‌జవీ భోక్త

ఆయిన జీవుని సుఖద ఃఖ సొక్షిత్మారమ లు నీవిత్తములు

12

కాగా అవరించదగిన వస్తుస్టితి అవరించబడుగాక, గహన౦=
_వవేశించుటకు దుష్కర మైనది, అగాధమైెనది, ఈద్భశ
నుంభకకిమా సీక్‌-ఇటువంటి జలము ఏమైనది ఆ జలము
కూడా లేదు అని అర్థము.

వ్యా+వి, రజక.లో కారజాం స్యుచ్యన్నై (419) అని నిరుక్త వచనము

ళ్‌
రం

వలన రజః అనగా లోకమని అర్థము తెలియుచున్నదిం కుహ-

కిం శబమునకు సప మ్యర్గము లోహ [| వత్యయము, కుతహో)
టె అటి 0

(17-2104) అనుపాణిని నూ తముచే “కిం” అనువకృతికోకు॥

అను ఆదేశము వలన రూవ మేర్చడెను, శర్మన్‌- (శర్మణి”

ఇచ్చట సుపొంసులుక్‌ అను నూత9ముదే సప్తమీ విభక్తి

[వత్యయమునకు లోవము వచ్చెను,

: కస్య-కిం శబమున కంటె వరములోని షషి విభక్ని (పత్యయ
లి ఏ © జాని

మునకు సావేకాచస్తృీ యాదిక్విభకి,8 (6-1-168) అను సూ

_తముచే ఏర్పడిన ఊదాత్తమునగోశ్వన్‌ సావవన్డేతి (8-1-102)
అను సూతమువే నిషేధము చేయబడినది,

2) న మృత్యురాసిదమృతం న తర్హి న రాాత్యా అహ్న ఆసీ|త్పకే

తః॥ ఆనిదవాతంస్వదయాతదేకం తస్మాద్దాన్యన్న వరః కిం చ

జయ

నాస॥!

దీ ఎండా
ప,పా. న। మృత్య్యుః। ఆసిత్‌। అమృతమ్‌।॥ న తర్శి। న। రా|త్యాః |

అహ్నః। ఆసీత్‌। (పఒ కేతః॥ అనీక్‌/ అవాతమ్‌। స్వధయా |

తత్‌! ఏకం। తస్మాత్‌; హ॥ అన్యత్‌) న) వరః కిమె!। చశ। అన

A)

సా.ఖా, నమృత్యురాసీదితి;ి ననుయదిసనాసీత్‌ తర్షితద భావకృత
మమృళమ మరణం |పాణినామవస్థానం తదానీ మపి స్యాత్‌
తతాహ! అమృతం నతర్ష్హి/ తర్హి తస్మిన్‌ (పతిహార సమయే!
సర్వేషాం (పాణినాం వరివక్వం భోగహేతు భూతం సర్వం
కర్మయదోపభుక్త మాసీత్‌ తదాభోగా భావాన్ని షృ్రయోజన
మిదం జగది&ి పరమేశ్వరస్య మనసిసంజిహీర్షా జాయతే'
తదైవ సమృతు్యుః సర్వం జగత్సం హరత ఇతికి మనేన
మృతు్యనా సంహరా9తద భావ కృతం వాకధమ మరణం
స్యాదితి; నరాగత్యాఇతి। నరా[త్యా అహ్నశ్చ |వకేతః [వ
జ్ఞాన మాసీక్‌, తద్దేతు భూతయోః సూర్యాచం|ద మసోరభా
వాక్‌! తత్సకల వేదాంత [వసిద్ధం (బహ్మతత్వమాసిత్‌!
[పొబీ తవత్‌, నన్వేవం[ పాణ న కర్తుః జీవ భావా వన్న సె
వ[బహ్మణః సత్వంస్యాక్‌ న వివక్షితస్య నిరుపాధికస్య (బహ్మ
ణః॥ ఆ (పాణోహ్యమనాఃశుద్ధ ఇతి తస్య (పాణ సంబంధాభా
వాతీతతాహ _ ఆనీదవాతమికి; త తాహస్వ ధయేఠి, స్వస్మిన్‌
దియతే (ధియత ఆ(శిత్యవర్తత ఇతిస్వధామాయా॥ తయా త్ర
[దృ హైకమవి భాగా వన్న మాసీక్‌/ తప్మాద్ధ తస్మాత్థలు
పూర్వోకాన్న్మాయా సహితా(దృహ్మణోఒన్యత్కించన కి మపి
వస్తు భూత భాతికాత్మకం జగన్నాస। నబభూవ।! పరః వర
స్తాత్‌ సృష్టైరూర్ద్వం వర్తమాన మిదం జగత్తదానీం న బభూ
వేత్యర్ధః। అన్యధోక్త రీత్యా క్వచిదపి నిషీధో నస్యాదితి
భావః

సా,భా, అను;-. నమృళ్యురాసీదికి=మృ త్యువు లేకుండెను, ఒక వేళ
మృత్యువు రేకుండిన చో దానికి అభావ రూపమగు అమృతము

14

(అమరణము (పాణుల యొక్క స్థితి అయిననూ ఉండవలే
ను గడా! అమృతంనతర్హి = అమృతములేదు _వళయకాల
మున, సమస్త ప్రాణులకు భోగ హేతువగు పరివక్వమగు
కర్న ఎవ్వుడై తే పరిసమాప్తి నొందునో అవ్వుడు భోగము
లుండవు కనుక ఈ జగత్తు ని|ష్పయోజన మని వరమేశ్వ
రుని మనస్సున సంహరించవలెనని కోర్కె కలుగును, తదను
గుణముగా మృత్యువు సకల జగత్తుని సంహరించును, నరా
[(త్యాఇతి = రా |తిం-బగళ్ళయొక్క జ్ఞానము లేకుండెను, వా
టికి కారణములగు సూర్య చం|దులే లేరు గనుక, సకల
వేదాంతములలో (పసిద్దమగు [(బహ్మతత్వముండెను (పాణ
మువలె, (పాణమునకు (ఉచ్చ్వాసనిశ్వాసలకు కర్తయు,
జీవ భావమును పొందిన |బహ్మ కే సత్వముండును కాని
నిరుపాధిక |బహ్మకు కాదు, ,పాణము లేని, మనస్సు లేని
నిరుపాధిక |బహ్మ యీ వద్దుడని ఆయనకు |పాణ సంబంధ
ముండదు గనుక, ఆనీక్‌ = అవాతం అని చెప్పుచున్నాడు,
త తాహన్వధయేతి=మాయతో ఆ నిరుపాధిక [బహ్మ ఏకమై
అవిభకృముగ నుండెను, పూర్వోక్కమగుు, మాయా సహిత
మగు (బహ్మకంటె వేరొక వస్తువు భూత భౌతికాత్మకమగు
జగత్తు లేకుండెను _ వరః = నృష్టికి తరువాత ఏర్పడిన ఈ
జగత్తు అవ్వుడు [పళయకాలమున లేకుండెను,

స్వధయా _ (మాయయా) స్వస్మిన్‌ ధీయత ఆ(శిత్యవర్తత
ఇతి స్వధా అను వ్యతృర్ని |వకారము విర్పడెను (తన
యందు ధరించబడునద్తి అ[శయించి ఉండునది అని
అర్ధము సహయుక్షృఒ [వధానే (2-8-19) అను సూ[తము

15

చేత సహ అను అవ్యయము లేకున్ననూ ఆ అర్థము ద్యోతక
మగు చున్నది కనుక తృతీయా విభక్ని ఏర్పడెను ఆసా
ఛందసు భయధా అను సూ(తమువే లిట్‌ సార్వధాతుకమై
నందున అసధాతువునకు భూభావాభాన మేర్పడెను (భూభా
వము రాలేదని అర్ధము) ఆనీక్‌_ఆన |పాణనే అనుధాతువునకు
(ఆ) లుజ్‌ వధమ పురుషైక వచనము,

ఫ్ర) సం,పా, తమ ఆసీత్తమ సాగూళ్లమ।గేఒ[వకేతం సలిలం సర్వ

వ.పొ,

సా,భా,

మాఇదమ్‌/ తువ్యేనా భ్వపిహితంయదాసీక్‌ తపసస్తన్మహి
నాజాయ తై కమ్‌॥

తమః। ఆసీత్‌; తమసా! గూత్తమ్‌, అ(గే! అ్మవఒకేతమ్‌। సలి
అమ్‌। సర్వమ్‌। ఆః; ఇదమ్‌) తువ్యేన। ఆభు! అపి£హిశమ్‌;
యక్‌! ఆసీత్‌! తపసః। తత్‌! మహినా, అజాయక్‌, ఏకమ్‌॥

తమసా) గూళ్తమ్మ్యగ ఇతి; అలగే - సృష్టేకి ప్రాక్‌ _పలయ
దశాయాం భూత భౌతికం సర్వం జగత్తమసా గూళ్లం। య
గానై శం తమః సర్వవదార్ధ్థ జాత మావృబణోఠితద్వత్‌! త [తా
హతము అసీదికీ! తమోభావ రూపాజ్జానం మూలకారణం'
త్మదూ వతాతదాత్మినాం। యళః సర్వం జగ(క్చాక్‌ తమ
ఆసీదతో నిషిధ్యత ఇత్యర్షశ।; నన్వావరకత్వాదావరకం తమః
(గ)
కర్శృ ఆవార్యత్యొజ్జగత్క్మర్శ। కధంత యోః కర్శకర్శోఃతాదా
త్మ్యం! త|తాస। అప కేతమితి। అప కేతమ వజ్ఞాయమా
నం; యద్యపి జగతస్తమ సశ్చ కర్మ కర్ఫృభావోయౌకికో
విద్యతే తధాపి వ్యవహార దశాయామివతస్యాం దశాయాం
నామరూపా భ్యాంవిస్పష్టం న జ్ఞాయత ఇతితాదాత్మ్య వర్ణనం!

16

సలిలం, ఇదందృశ్యమానం జగత్‌!
సలిలం కారణేన సంగత మవిభాగా వన్నమాః _ ఆసీత్‌! య

ద్వా సలిలమితి లుహోాపమం/ యధా.క్షీరేణా విభాగావన్న ౭

కో

సీరందుర్వి జ్ఞానం తధా తమసా విభాగా వపన్నం జగన్న
శక్య విజ్ఞాన మిత్యర్థః తుచ్చే నేతి) ఆసమం తాద్భవశీతాశీ
భు| తుచ్చేనఒతుచ్చ కల్పనేన సదసద్విలక్షణ్యే భావరూపా
జ్ఞానేనాపిహితం చాదితమాసీత్‌) ఏక మేకీభూతంకారణేనత మసా
విభాగతాం (ప్రొప్తమపితత్కార్య జాతం, తవసః (సస్టవ్య
పర్యాలోచన రూపస్యమహి నా_మాహాత్మే్యేన, అజాయత __
ఉత్నన్నం౦ం। తననఃసష్టవ్య పర్యాలోచన రూవత్వం చాన్య
[తామ్మాయతే। యః సర్వః సర్వ విద్యస్య జ్ఞానమయం
తపః) ముం._ఉఊ (1-1-9)

అను ( తమసాగూళ్త మగ ఇతి _ అ గే_స్పష్టికి ముందు
(వళయ దశలో భూత భౌతిక వడార్థమ'లతో కూడిన సకల
జగత్తు అంధకారముతో నిండినదిగ నుండెను. ఎద్దె తే సకల
పదార్థములందు వ్యాపించిన అంధకారము ఈశ్వరుని ఆవ
రించదో అట్లు, తమఆసీదితి.తమః-భావరూప మగుఆజ్ఞానము
మూల కొరణము. సకల జగత్తు సృష్టికి ముందు అంధ
కారముతో ఉండెను, అందువలన నిషేధించబడుచున్న డి
ఆవరించునది తమస్సు కర _ తమస్సుచే ఆవరించబడిన
జగత్తు కర్మ_-ఈ రెండింటికి తాదాత్మ్య మెట్టు/ త |తాహ__
అవ కేతమితి = బోధవడుట లేదు. జగత్తునకు, తమస్సునకు
కర్మ కర్భృభావము యౌక్తికము (యుకి జే ఏర్పడినది
కలదు అయిననూ వ్యవహారదశలోవలె [పళయ కాలములో

17

ఆ రెండింటికి తాదాత్మ్యము చెవ్నబడినది, సలిలం - ఇవ్వుడు గోచర
మగు సకల జగత్తు జలమయము, యధా = ఎట్టయితే కారణముతో
కూడినదై. అవిభ క్రముగ నుండెను, పాలతోకూడిన నీరు విభక్తముచేసి
తెలుసుకొనుటకు వీలువడదో అట్లు అంధకారముచే మిళితమై, అవిభక్త
మగు జగత్తుకెలుసుకొనుటకు వీలుపడదు, తుచ్చే న_తుచ్చ కల్పన సద
సద్విలక్షణమగు భావరూపా జ్ఞానముచే జగత్తు, అపిహితం కప్పబడి.
నది, ఏకం _ ఐక్యతను పొందిన కారణమగు తమస్నుచే అవిభాగమును
పొందిన ఆకాళ్య జాతమ తవసః=సృష్టించవలెనని పర్యాలోచనా
రూవవుగు,మహి నా=మాహాత్మ్యముతో,అజాయత=ఉఊత్సన్న మాయెను.
వ్యా,వి, =. లిలం_సలగతౌ అను ధాతువునకు బాణాదికమగు ఇలచ్‌ [వత్య
యము కలుపగా ఏర్పడెను, చుచ్చే్యేన_ఫ్టై దికమగు వయోగముకనూక
యకార మేర్చడెను, అపిహితం _ డుధాళ్‌ ధార అపోషణయోః అనుధాతు
వునకుకర్మార్ధముల్‌ క నిష్టా(( క్ర) [వత్యయంధాతువున కుహి అనుఆదేశము
వలన రూపసిద్ది

4 సం,పా,కావు స్తదగే9న మన ర్తతాధి మనసోరేతః _సధహంయదాసీత్‌;
సతోబన్టుమసకి నిరవినన్‌ హృది పతీ ష్యాకవయో మనీషా॥
సం, పొ, కామః,తత్‌,అ|గే[సమ్‌,అవ ర్తత,అధి;[మనసః। రేకః। ప్రధమం;
యత్‌ ఆసీత్‌1సతః। బన్టుం | అసతి,నిః। అవి నన్‌ హృది! వఠిఒఇష్య!
కవయః। మనీషా॥
సా,భా. ఆ్యగే- అస్య వికార జాతస్య సృష్టైః [పొగవస్థాయాం వర
మేశ్వరస్యమనసి, కామః సనుప ర్హత _ సమ్యగజాయత, సిసృక్షాజా తే
త్యర్థక | మనసః_అంతః కరణస్య సంబంధివాసనాశేషేణ మాయాయాం
విలీనేంఒతః కరణే సమవేతం | సర్వ (పొజ్యంతః కరణేషు సమ

1ఠ

వేత మము త్య్యర్థః।లా దృశం రతో భా వినఃవవం చన్యబీజభూత ౦, ప్రధమం.
అకీ తే ఆ త్న |పాజిభిః కృతం పుణ్యాత్మ కంకర్మ, యక్‌ - యతః కార
కాత ష్టిమసయే, ఆసీక్‌_అభవత్‌, భూ ష్టు వర్గిష్ణ్వ 1 జాయతవరిపక్వం-
సతృ తోొన్నుఖ మాసీదిత్యర్థః | తత్త తతో హేతోః ఫల పదస్యసర్వ సాొక్షిణః
కరాల్త థభ్య్యక్షస్యవరమేశ్వరన్యమనసి సిసృక్షా-జాయతేత్యర్థః। తస్యాంచ
జాతా మాం |సష్టవ్యం పర్య్యాలోచ్యతతక సర్వం జగత్సృ జతి | సతః -
సతేవ సెదా సీకునుభూయ మానస్య సర్వస్య జగతక్కిబంధుం _ బంధక*
హేతు భూతం కల్పాంతరే (పాణ్యనుష్టితం కర్మసమూహం, కవయీ

(కాంత దర్శనా అతీకానాగత వదర్తమానా భిజ్ఞాయోగినక హృది _

జ

హృదయ యి నిరుద్దయా, మనీషా-నునీషయా బుద్ధ్యా వితీష్య-విచార్య!

అసత నది లక్షనేఒవ్యాకృ తేకారణే నిరవిందన్‌ _ నిష్మృ హ్యాలభంత।

సా,భా. అను అలగే - ఇవుడు దృశ్యమానమగు సృష్టికి
హపూర్ష ము పరమేశ్వరుని షునస్సున సృష్టి చేయవలెనని కోరిక కలిగెను:
మన నః _ అంకళః కరణమునకు సంబంధించిన వాసనా శేషముతో. మాయ
యం విలీనమై అంకఃకరణమునంగదు సమ వేత మైనది. సకలపా9ణుల
అంత౭ కరణములందు (కూడుకొనిన ది సమవేతన మెనదని అర్థము,
తాద్బృ శ రేతః _ సృష్టించ బోవు (పపంచమునకు బీజ భూతము
[పధ మం-జరిగిపోయిన కల్చ్పమునంద్పు (పాణులచేత అనుష్టింవబడిన
పుణాన్ర్ర తష కమగుకర్మ,యశక్‌_ఏకారణము వలనో సృ ష్టిసమయమున,ఆసీక్‌ =
ఉండెను. పుణ్యకరవ్భ్మ ద్ధిచెందవలెనని జనించి, పరివక్వ మెఫలోన్ముఖ
నుదెంవ్ర నని అర్థము, ఆకారణముజే ఫల్యవదమయిన సకల [ప్రాణులకు

పాక్షిక రవ అకు అధ్యక్షుడగు పరమేశ్వరుని మనన్సున సృష్టి చేయవలె

i9

నని ఇచ్చకలిగెను. ఇచ్చు కలిగిన తరువాత వర్యాలోచన చేసి సకల
జగత్తును సృజించును, సతిః=సత్‌ పదార్థము చేత ఇప్పుడు అనుభ
వించుచున్న సకల జగత్తునక్కు బంధుం,_కల్పాంతరమునందు | పొణు-
లచే అనుష్టించబడిన కర్మ సమూహము బంధకము, హేతుభూతము,
కవయఃజకా9ంత దర్శులు భూత భవీష్యద్వ్య రమా నముల చెరిం గి న
యోగులు, హృ ది=హృ దయమునందు అడ్డగించబడిన మనీషా_బుద్దిచేత
ELS = షిచారణవేస్కి అసతి_సద్వి లక్షణము అభ్యాకృతమగు కారణము
నందు, నిరవిందన్‌-వివేచనచేసి తెలుసుకొనిరి,

వ్యాఃవి; మనీషా-(మనీష యా) సుపాంసులుక్‌ అను సూత్ర
ముచే తృతీ యావిభ క్తి|వపత్యయమునకులో వమువచ్చును, (వతీపా
అన్మేషామపిద్భ శ్యతే అమ పచనముజే సంహితలో దీర్గ ముపిర డెను.

నిరవిందన్‌ _ నిర్‌ అను ఉవనద పూర్వకముగా విద్‌ల్‌ లాజి అను

౨౮

దాకుళనకు అజ్‌ [పథమ ఉపదుష బహువచనము.

నం, పొ, (శ్ర తిరశ్చీనో పీతతో దరశ్శిరేషా నుధ8 స్వి దాసీ షత్‌
రేకోథా ఆసన్మహిమాన ఆస న భాఅవసాత్ప9యతిః వరస్తాత్‌,

ప,పా, తిరశ్చీఏః। విఒి.తతః,రన్మి;ఏషాం। అధః।స్విత్‌,ఆసీ ఇత్‌
ఉపరి, స్వీత్‌,అసీ త్‌! రేతః, ఛాః। అనన్‌ ఇమహిమాన 12
ఆసన్‌।,స్వథా। అవస్తాత్‌,[ పఒయికిః, పరస్తాత్‌॥

సా,భా; ఏవమ వివ్యాకాముకర్మాణిసృ ష్లేరేతు త్వేనో క్రాని ఆధునా జేషాం
స్వకార్యజననేశత్తై |ఘ్యం _వకిపాద్యతే, యత్కరైషా మవిద్యాకా
వుకర్మణాం వీయదాది భూత జాతాని సృజతాం రశ్మీ_రశ్మి సదృళో
యధా సూర్యరశ్మి రుదయానంతరం నిమేష మాత్రేణయుగపత్పర్వం
జగద్వ్యాప్నో తితధాశీ (ఘం సర్వత9వ్యా ప్న వన్‌యఃకార్యవర్గోవితత £_
విసృత ఆసీత్‌ సకార్యవర్గః వధమతః కిం తిరశ్చీ నః-తిర్య గవస్థితః

ఏ క్‌ ఉపరిఉపరిష్టా

త్కిమా సేత్‌, సృష్టైషు ఆ ర్యేషు వ.ద్యేకే చిద్భానాః, 'రేతోధా- రేతసో వీ జ
క డా

3 థాజ రః రోజో కరశ్వ జినాక, అసన్‌!అన్యేభావా
నా అజ్‌ అవాలి ళు!
మహిమానఃమహాంతో నియదాదయో భోగ్యా ఆసన్‌'ఏవం మాయాసహి
త పర మేశ?రః సర్వం జగత్స్య స్వా స్వయంళాను (వవిశ్యభో క్త
ళ్‌ ఆ చు

భోగా్యది రూపేణ విభాగం కడబా నిత్యర్ధః। త|త చభోక్షృ భోగ్య
యోర్మ ఢ్యే స్వధా 1 అన్న నామైశక్‌ భోగ్య వవంచః అవస్తాత్‌,ఆవరోని
కృష్టిఅసీతె। వీయతలికాః-వయతితా భో క్రాపరస్తాక్‌_వర ఊత్మ్భష్టఆసీక్‌)
భోగ్య(వవంచం భో_కృపవంచ స్యశేషభూతం కృతవా నిత్యర్ధః
సా,భా. అను: ఇట్లు అవిద్యా (ఆసద్‌ కామ కర్మలు నృప్టి
హెతువులుగా చెప్పబడినవి. ఇవుడు కార్యమును కలుగజీయుటలో
వాటి శీ ఘగుణము వివరించబడు ఏడు చున్నది, ఏకర్మ అయితే అవిద్యా
కామకర్మ్శలు ఆకాశౌది భూతజాతములను సృజించుటలో రశ్మీ _ కిరణ
సదృశమ., ఎట్లయితే సూర్యరశ్మి ఉదయము తరువాత నిమేష కాల
ములో |పవంచమంతా వ్యాపించుచున్నదో అట్లు శీ ఘముగా అన్ని
చోట్ల వ్యాపించుచూ వీ కార్యవర్గము వితతః=వి స్తరించబడెనో ఆ కార్య
వర్గమః, మొట్టమొదట కింఆర౪ క్చీ నకి=మధ్యలో ఉండెనా కింవాధః=
అధోథాగముతో ఉండెనా.-ఆహోస్విత్‌_-ఉపరి లేక పె పై భాగములో, ఉండె
నా । సృష్టించబడిన శౌర్యము మధ్యలో కొన్ని భావములు రేతోధాః =
వీజభూళతమగు కత్శకు స

ర్ట

కా

కర్తలు జీవులు, భోక్తలుగను ఉండిరి, అన్యే

భావాముహిమానక_ గావ్వవ వగు జక వాదులు భోగ్యమాలుగ నుండినవి,

ఇట్లు మాయా సహితుడగు పరమేశ్వరుడు సకల జగత్చ్పృష్షిచేసి తనే
ల్‌

వీ

స్వయముగ వాచిలో (వవేశించి భో కృ భోగ్య రూవముగా (భుజించు

21

వాడు భో జించదగినది విభాగము చేసెను, స్వధా - ఆన్నమునకు పేరు
భోగ్య వడార్ధము, అవస్తాత్‌ = నికృష్టముగ (తక్కువగ నుండెను
_వయశిః= భుజించువాడు, వరస్తాత్‌_ గొవ్పగనుండెను, భోగ్య [పవంచ
మును భోక్సృ (పవంచమునకంటే తక్కువగ చే సెననియర్థము.

a

వ్యా, వి: స్విదాసీ వత = వీచార్యమాణానాం (6-2-9౧ అను
వాతిని సూ తముచే ప్లతము విధించబడెను. మహిమాన9_మహాత్‌
శబ్దము నకు స్యా ర్ట్‌కమగు ఇమనిచ్‌ [వత్యయముకలుపుట వలనరూవం
ఏర్పడెను, పరసాక్‌ = విభాషావరావరాభ్యాం (5-9-29) ఆను పాటీిని
సూ తముచే వర అనుదానికి | వధమావిభ శక్తిలో అస్తాతివత్యయుము
విధించబడెను, అవస్తాక్‌ _ అస్తాతిచ (5.8.40) అను సూత9ముజే అవర
శబ్దమునకు అవాదేశము, అసాఠడి|వత్యయము కలునుట వలన రూప
మేర్చడెను,

స్వఃవి: స్విదాసీఇకత్‌_త పోదా త్తః అను సూ[(తము అగు వృ కత్తిగా
వచ్చుటవలన ప్లుతమును పొందిన వర్గము ఉదా _త్తమును కూడ పొం
దెను, ఉపరి స్విక్‌ అసీ ఇత్‌ ఊవరిస్విదాసీదితి (్ర_2-102) అను
సూ తముబే స్లతవర్ణము అను దా_త్తమును పొందినది,

సం, పొ, (8) కోఅద్దావేదక ఇహ వవోచత్కుత అబాతాకుత ఇయం

విసృష్టిః | అర్వాగ్దేవా అస్యవిసర్జనేనాధా ॥ కోవేదయత ఆబభూవ;
వ,పా,కః।అద్భా,వేద।కక।ఇహ! వ ।వోచత్‌ 1కుతః।1౪౭7జాతా/కుతః, ఇయం,
విస్స ష్టేః! అర్వాక్‌1దేవాః,అస్య। విసఒర్టనేన।అధ।1క8। వేడ యతః,

అ౭బభూవ॥
సొ భా. అధేదానీం సాసృష్టీః దుర్వి జ్ఞా నేతి న వి స్తరేణాభిహిశే

హకోఅద్ధేతి|కః- పురుషః అద్దా- పొరమా ర్థ్యిన, చేద. జానాత్మి కోవా
అ అస్నిలోశే (పవోచత్‌ _ పేయోయాక్‌! ఇయం దృశ్యమానా

22

విస్నషిక _ వివిధాభూత భౌతిక భో కృ లోగ్యాది డదూపేఐణ బహు[పకారా
సృషిశ,కుతః_కస్మా దుపాడానకారణాత్‌. కుతఃకన్మాచ్చనిమిత్త కారణాత్‌
య

ఆజా కా-సమంతాజ్ఞాతా! ఏతదుభయం సమ్యక్‌ కోవేద-కోవావి స్త రేణ

వక్తుం) శక్ను యాదిత్యర్థః,ననుదేవా అజానరితః, సర్వజ్ఞాప్టే జ్ఞాస్యంతి
వక్తుంచ శక్ను వంకీత్యత ఆహ, దేవాశ్చాస్య _ జగతః విసర్జనేన వియ

దాది భూతో త త్యనంతరం వివిధం యద్భాకికం సర్ధనం నృ
అర్యాగ్‌_అర్వాచీనాః। కృతాః, తథావిధా స్తే కధం స్వోత్ప త్తేః పూర్వ
కాలీనాం,సృష్టిం జానీయుః।|అజానంతో వాకధం పిబూ9యుః। అధెవి
సతిదేవా అపిన జానం త8ల | తద్వ్యూతిరి కః కోనామమనుష్యాదిః వేద
తజ్జగత్కారణం జానాతి, యుతః_కారణాత్‌ కృతం జగత్‌,ఆబభూ వ_

Cl

అజాయత,

సా, ఖా, అను: ఇప్పుడు ఆ సృష్టి దుర్వి జ్ఞాన నుని ఏవులముగా
చెప్పలేదని చెప్పుచున్నాడు కకిషురుషః _ ఏ పురుషుడు, అద్దా = పార
మార్భ్యముగా, వేద = తెలునుకొనుచున్నా డు, కోవా ఇహ = ఎవరు ఈ
లోకమునందు, [వవోచత్‌ = వివరించగలరు ఇమం = _వత్యక్షముగా
కనబడు, విసృష్టిః=భూ తభౌతిక భో క్షృ భోగ్యాది రూవములుగా బహు
(వకారములుగ నున్న సృష్టి, కుతః _ ఏ ఉపొదాన కారణము వలన,
కుతకి జ ఏ నిమి త్తకారణము పలన్క, ఆ జాశా. (పాదుర్భ వించెను, ఈ
రెండు విషయములను బాగుగా, కోచేద _ విస్తరముగ ఎవరు చెప్ప
గలరు, దేవతలు తెలునుకొన లేరా | సర్యజ్ఞులై నవారుతెలుసుకొనగలరుః
వివరించి చెప్పగలరుకడా! దేవాశ్చాస్య _ దేవతలు ఈ [వపంచములో
వీసర్ణనేన = ఆకొళాది భూతోతృ త్తికి తరువాత వివిధ భౌతిక వదార్థముల

సృష్టి జరిగెను, తేనఅర్వాగ్‌ = దేవతలు దానికందె నవీనులుగా

23

చేయబడీరి, అటువంటివారు తము ఉత తికి పూర్వముజరిగిన సృష్టీని
ఎట్టు తెలుసుకొనగలట | తెలుసుకొననీవారు ఎట్లు వివరించగలరు స్పష్ట
గూర్చి విషయములను డేవకళలుకూడ తెలుగుకొన లే లేకున్నా రుకడా,వారి
కంటెపేరై న ఏ మనుష్యుడు, నేద=ఈ జగ త్కారణమును తెలుసుకొను
చున్నాడు. యతః _- ఏ కొారణకువరన ఈ సకలజగత్తు అబ భూవజ
ఉద్భవించెను,
వ్యా, వి; ్మపవోచత _ వ్ర అను ఉపనర్ష పూర్వకముగా వచవరఠి
భాషణి అను ధాతువునకు లుజ్‌ ॥(వగమస్తు రుషై కవచనము,
(గ) సం,పా, ఇయం! విసృష్టైర్యత ఆజభూవ యదివాదదే .
యదివాన |[యోఅస్యాధ్యక్షః8పర మేవ్యోమనో ఎ) అంగ వేదయదివాన వేద॥
ప,పొా, ఇయం,విఒసృష్టి 58; యిళః1। ఆఒబభూవ, యడి। వా! దధి,
యది,వానయః।అస్య। అధిషఅక్షః, వర మే। విజపీమన్‌।

సః౭।అంగ,వేద! యది;వా,న,వేద॥

సొభా చ క్ర వకారేణ యడేదం జగళ్వరనందుర్విజ్ఞానం ఏవంస్న షం
అటి జి C= ౮

తజ్జగద్దు రరమపిత్యాహ యతః _ ఉపొదాన భూతాత్పర మాత్మన,,
ఇయం విసృ ష్టిః _ వివిధాగిరి నదిసము [దాది రూపేణ విచి(కాసృష్టిః,
ఆబభూవ _ అజాతాసోఒపికిల యదివాదదే. ధారయశతి! యదివాన-_
భారయతి | ఏవంచకో నామాన్యోధర్నుం శక్నుయాత్‌ | యధిధారయే
దీక్వర ఏవధార యేన్నాన్య ఇత్యద్ధక | ఏతేన కార్యస్య ధారయి తృత్య
వతిపాదనేన [బహ్మణ ఉపొదానకారణత్య ము కం భవతి | అస్య _
భూతభౌతికాత్మక స్యజగత$, యో౬ధ్యక్షకి.ఈశ్వ్యరః,వర మే_ఉ త్మ షే

రు
సత్వభూశే, వో్యోవున్‌_వ్యోమన్య్యాకాశే ఆకాశవన్నిర్శలే స్వ (పకాశే
వ్యోమని-విశేషేణతృ ప్తే-నిరతిశయానంధస్వరూప ఇత్యర్షః। వ్యోమని-

ధి

విశేషేణ గంత మే, దేశకాల వస్తుభిర వరిచ్చి న్న ఇత్యర్థః, వ్యోమని _

ఆ 24

విశిష్ట కా శాక్శని, ఈద్భశేస్వాత్మని (వతిష్టీతకి ; ఈ చృకోయః వర
వశ్వారః సోఅంగ, అంగేతి (పసిష్టా-సోఒపినామ, చేద_జానాతి,
య టదివాస్రకేద.నబజానాతి। కోనామాన్యో జానీయత్‌।; సర్వజ్ఞ ఈశ్వర
ఏవఆా- సృష్టిం జానీయాల్‌నాన్య ఇత్యర్థః?
చౌ. భా, అను, ; ఇవ్పుడు చెవబడిన (వకారము ఎట్టెతే

ఈ ఆగత్పృష్టి ధుర్వె జ్ఞాన మో అట్లే సృజించబడిన జగత్తును ధరించుట
కూడెకూ ఆ శక్యమే, యతళః= ఉపాదానభూతుడగు పరమాత్మ నుండి,
ఇయు. విస్ఫృష్టిఃజగిరి నది సము[దాది రూవనుగ బహువిధముల
విచిితకముగు సృష్టీ ఆబభూవ = ఊద్భవించెను, ఆ సరమాత్మకూడా
యుళటెణూదవధే = జగత్తును ధరించ వచ్చును, యదివాన = ధరించలేక
పోవును, ఇఠరులెవర ధరించగలరు. ఒకవేళ ధరించగలిగితే ఈశ్వ
రుడే ధరించగలడగు, ఇకరులెవరూధరించలేరు.ఈ|వకారము జగ దూవ
కాధ వ వును ధరించువాని విషయ (పతిపొదన వేయుటచే [బహ్మకు
ఉ మో యూన కారణముచెప్పినట్లాయెను, అన్య-భూత బౌతికాత్మక మగు జగత్తు
నకు _ తవెవా2ధ్యక్షః ఎవరుఅధిపతియో, వర మే=గొవృదగ్గు వో్యోమన్‌,అకా
శమము నందు, ఆకాశ మువలెనిర్మలమగు స్వ (పకాశమునందు,వ్యోమనిజ
నిరఖిశయమగు ఆనందస్వరూవమునందు అని అర్ధము, వ్యోమని =
వికేమయముగ పొందదగిన,దేశకాల వస్తువుల వేత అవరిచ్చి న్న మగు,వ్యో
మది==ది శొష్టజ్ఞాన స్వరూవముగు అత్మయందు, ఇటువంటి ఆత్మయందు
(వతిస్టైంచబడిన ఏవరమేశ్వరుడు కలడో, సో అంగ=అతడే, వేద _
తెలు యుకాొనుచున్నాడు, యదివాన వేద-తెలుసుకొనల్‌కున్నాడు, ఇతరు
లెవడు తెలు సుకొనగలరు,సర్వజ్ఞుడగు ఈశ్వరుడుత ప్ప సృస్టివిషయము
మరెవడూా తెలుసుకొన లేరు,

వా్యాం మి* వ్యోమన్‌ - (వ్యోమనీ సుపొంసులుక్‌ అను సూ సూతిుముచే
స ప్ప నెభ క్తి వత్యయమునకు లోవము వచ్చెను,

నద్యః సూ క్రము 3-33 (తిష్లుప్‌

సం, పొ, వసర్య।తానాముశతీ ఉవస్థాద,శ్వే ఇన।విషికెహాన। మానే
(1) గా వేవచఖేమాత, రారిహాణేవిపాట్‌ భుతు |దీవ। యసాజ వే తే॥
వ,పొ, (వ! వర్వతానాం ఉశతీఇతి, ఉవఒస్టాత్‌, ఆశ్వే ఇపేతవ్రశేన
ఒఇవ। విసితే ఇ9ివిఒసీతే, హాసమానే ఇతి) గానా2_ఆవ!
శు|భేఇతి!। మాతరా! రిహాణే ఇతి; విఒపాట్‌! తకు _దీవయసా।

జదేతే ఇతి]

సా,ఖభా : వర్వతానాం - గిరీణాం తె లావాం, ఊవస్థాక్‌ ఉంగా
న్నిర్గత్య, ఉశతీ _ సము[దగనునం కామయమానే, అశ్వే ఇవ, యధా
థిషికే _ మందురాతః విముక్తి, హానమానే_ అన్యోన్య జవేన స్పర్ద
మానే యద్వాహృష్యంత్యావశ్వే ఇవ-బడ వే వత్య్వరయాగచ్చం తౌూ-
పరస్పరం హృష్యం్యతౌ తధాగా వేన శుభే9_యధాద్వా గావాళోభమూనౌ
స_రేతే _ తద్వచ్చు ఖీ _ శోభమానే, కించమాతరా ధేనూ, రిహాణే .
వత్సంజిహ్య యాలేఢు మిచృంత్యా శీఘ్రం గచ్చ తకః తద్వ
తము (దం గంతుం జవాద్దచ్భంతౌ్య్య వయసా నంయుక్తే, విహాట్‌._
కూలవిపొటనాత్‌ విపాశనాద్యా విమోచనాద్వాపాట్‌, శతు[ది _ శుక్షి
(పంతుతున్నాతున్నే వ|దవతి గచ్చతీకి చతు ది! ఏతన్నాము _ కే
నద్య్యా, (పజవేతి _ సము|దం (పతిశీ(ఘం గచ్చతః ॥

సా, భా, అను ఏ వర్వతానాం = వర్వతముల యెంక్మ
ఊవస్థాత్‌ = పై భాగము నుండి (కిందకు (పపహించుచూ ఉఊశతి =
సము|దమును చెరవలెనని అభిలపషించుచూ (దృష్టాంతము ఆడ
గుజ్జములవల్సె యధావిషితే = అశ్వశాల నుండి వదలి పెట్టణ డిస,
హాసమానే = వరస్పరము వేగముతో పోటీవడుచూ యద్వామహ్సా _

ష్యం త్యావశ్వేఇవ్క లేక సంతోషముతో ఉన్న ఆడ గుజ్బము అవల్వె

<9

క్వరయా గచ్చంత్యో = వేగముగ వెళ్ళుచూ శతధాగావేవళు ఖే =
ఎద్దె తే రెండు ఎద్దులు _వకాశించుచున్న వో, అట్లు స్వచ్చుముగ
[వకాశించుచూ, కించమాతరా = ఎట్టైతే తల్లులగు అవులు, రిహాణే =
దూడను నాలుకతో నాకవలెనని కోరికతో వేగముగ వెళ్ళునో అట్లు
సముద్రమును చేరవలెనని వేగముగ వెళ్ళుచూ వయసాసంయు క్రి-
నీటితో కూడిన, విపాట్‌, శుతు[దీ - విపాట్‌ శుత్నుదీ అను పేర్లు గల

రెండు నదులు (వజవేతే _ సముదమును గూర్చి వేగముగ
_పవహించుచున్న వి,

వ్యా.వి, ఏ విషితే=వీ అను ఉపసర్గ పూర్వకముగ షిల్ల్‌
బంధనే అనుధాతువునకు కర్మార్ధమున ందు నిష్టా (క్క (వత్యయము,
సంహితాయాం నరినివిభ్యః సేవసిత సయసిస హే త్యాది సూ తమువే
(6-8-70) సంహితాపాఠములో షత్వము విధించుటవలస ఏర్ప డెను,
రిహాణే. లిహ ఆస్వాదనే అనుధాతువునకు శానచ్‌ వత్యయము, అదాది
గణములో వఠించుటవలన అది (పభృ్ళాజిభ్యః శవః అని శప్‌నకులుక్‌
ఏర్పడును. లకారమునకు రేఫము, ఛాందసము, రేఫమును అను
సరించి నకారమునకు ఇత్వము వచ్చును, విపాట్‌ _ పటగతౌ లేక వశ
బాధనస్పర్మనయో అను విపూర్యకమగు దాతువులు ణజీజంతములు,
శకారమునకు (వశ్చ [భషప్ట సృజమృజ (6-_£- 889 ఇత్యాది
సూ తముచే షత్వము ఏర్పడెను,
స్వ. వి, : వీషితే_ గతిరనంతరః (క_ఓ.49) అను సూ్యతముభే గతి
సంజ్ఞను పొందిన దానికి పకృతి స్వరము (ఉదాత్తం
నవ్చెను,రిహానే_శానచ్‌చిత్‌ గనుక అంతోదాత్ర మేర్చ డెను,

(2 నం.పాొం ; ఇం|దేషితే వనవం భిక్షమాణే అచ్చా సము(దం

రధేకవయాధః1 సమారాణే ఊర్మిభిః పిన్వమానే
అన్యావామన్యామప్యేతి వభ!

వ, పొ. 4 ఇం|దేషితే ఇతీం(దఒ౪ఇషితే! పఒనవం[భిక్షమానే ఇతి]
అచ్చు! సముదం1 రధ్యాఒఇవ! యాధః] సమారాణే
ఇలిసంఒ ఆఅరాజి! ఊర్మిఒభిః] పిన్వయానే ఇతి! అన్యా]
వాం] అన్యాం1 అపి! ఏతి! శబే ఇతి॥

సా భా, ఏ హేనద్యా ఇం దేషితే-ఇం [దేణ| పీషితే, [వసవం-
తస్యేం[ద స్యానుజ్ఞాం, భిగ్రమాణే- |పారయమానేయువాం,సము [దం
అచ్చ _ ఆభిముఖ్యేన, యాధః - గచ్చుధః, తత దృష్టాంతః |
రధ్యేవ - యథారథధినాలక్ష్యందేశ మభిగచ్చ తస్తద్వత్‌, కింకుర్వతౌ్య!
సమారానే _ పరస్పరం సంగచ్చుంత్యా, ఊర్మిఖిః = తరంగెః, పిన్వ
మానే _ వరిసర (పదేశం వంతరయంత్య, ఉఖభీే_.శోభమా నే
యువాం సము|దం గచ్చ ధః। తధావాం-యువయోర్మధ్యే, అన్యా _
ఏక్కా అన్యాం ఒ,అవరాంన దీం, అహ్యేలి.అపిగచ్భతి! వరస్పర మైక్య
మాపద్యత ఇత్యర్థః!

సా, భా, అను, ఏ హేనద్యా=పీ నదులారా 1 ఇం|దేషితే =
ఇం|దునిచేత | పేరేపింపబడిస, (పసవం _ఆ ఇం (దుని అనుమకి నీ =
భిక్షమాణే _ [పార్థించు మీ ఇద్దరు, సము[దమచ్చ = సము |దమును
గూర్చి, యాధః _ వెళ్ళుచున్నారు, దృష్టాంతము _ రధ్యేవ - ఎట్టై తే
రధికులు చేరవలసిన [పదేశమును గూర్చి వెళ్ళుదురో అట్లు కిం
కుర్వతౌగ్థి = ఏమి చేయుచూ! నమారాణే = పరస్పరము కలసి వయ

నించునవి, ఊర్శిభిః = అలలతో ఫిన్వమానే = పరిసర (ప్రదేశము

అను తడుపుచూ, అభీ - (వకొాశించు మీరు సము [దం వద్దకు వెళ్ళు
చున్నారు, తధావాం _ అల్లే మీరిరువురి మధ్యలో, అన్యా- జక నది
అవ్యాం.మరొక నదిని గూర్చి, అప్యేతి = వెళ్ళుచున్నది, వరస్పరము
నదులు ఐక్యతను పొందినవని యర్థము,

వ్యా. వి, : ఇం(దేషితే .-ఇషగతౌ అను థాతుపునకు కర్మార్ధము
నందుక, (పళత్యయము చేయగా నిష్టాయా స్తీష సహేత్యాది సూత
యూ © అద
ముచే ఇడాగమమువలన రూవసిద్ధి, రధ్యేవ-త స్యేదం అను అర్థము
నందు రధాద్యతి అను సూ[తముచేయత్‌ [వత్యయము వీధించ
బడెను. ఇవేన నిత్యసమాసః విభకృ్యలోవశ్చ (1£86) అను వార్తిక
ముజే నిత్యసమాసము, విభక్షికిలోవం రాలేదు,

స్నంవి.: భిక్షమాణే పిన్యమానే, (ఆత్మనేవది శానచ్‌ |వత్యయ
ముల సార్వధాతుక స్వరముచే అనుధాత్తముమ వొందుచుండగా
ధాతు స్వరము (ఉఊదాత్తం) ఏర్పడెను, రధ్యేవ_యక్‌ |వత్యయము
తిత్తు గనుక స్వరిత మేర్పడేను,

సం,పొ, (8) ఏ అచ్చా సింధుం మాతృతమామయాసం విపాశము
ర్వీం సుభగామగన్మ। వత్న్సమినమాతరా సంరిహాజే
సమానం యోని మనుసంచరంతీక॥

వ, సొ, : అచ్చ! సింధుం। మాతృఒతమాం! అయాసం। ఏిఒపాశం,
ఉఊర్వీం। సుఒభగాం! అగన్న | వత్సంఒఇవమాతరా |
సంరిహానేఇకిసం౬ఒరివొదే, సమానం! యోనిం, అను, సం

చరంకీ ఇకిసంఒచరంతిక

సా, భా, ఏ; హేనద్యా, మాతృతయాం.అకిశయేన మాతరం,

29

సింధుం.|సవంకీం శకు[ దీంత్వాం, అచ్చ _అభిముఖ్యేన, అయాసం
విశ్వోమితోఒహం (పావోఒభూవం, ఊర్వీం _ మహతీం, సుభగాం _
సౌభాగ్యవవీం్కి విపాశం త్వామగన్మ్న _ వయం (పొపాః స్మః।
కింకుర్యత్యా। మాతరా _ మాతరౌ ద్వేధేనూ, వత్సమివ సంరిహాణే &
జిహ్వ యారీశు మిచ్ళంత్యౌా యధావతృమనుగచ్చత _స్పద్వక్‌,
నమానం _ ఏకం, యోనిం _ స్థానం సము|దం, అను _ అభిలక్ష్య,
సంచరంతీ _ సమ్యక్‌చరంత్యా, యువామయాసిష మితిపూర్వే ణా
న్వయః ॥

సా, భా, అను, ; హెనద్యా=ఓ నదురాలా! మాతృతమాం_
గొవ తల్లియగు, సిందుం_|వవహించుచున్న తకు దియగు నిన్ను
అచ్చు = అభిముఖముగు అయాసం _ విశ్వామి[తుడగు నేను పొంది
యున్నాను, ఉర్వీం _ గొప్పది సుభగాం _ సౌభాగ్యవతి యగు
నిన్ను; విపాశంత్వామగన్మ = మేము పొందుచున్నామ్ము కిం
కుర్వతౌ్య = ఏమీ చేయుచు మాతరొ = తల్లులగు రెండు ఆవులు,
వత్సమివసరింహాణే = నాలుకతో శరీరమును నాకవలెనని దూడను
అనుసరించి ఎట్లు వెళ్ళుచున్నవో అట్లు, సమానం _ ఒక్క యోనిం =
స్థానప సును (సమ.[దమును అను_ ఉద్దేశించి, సంచరంతీ _ చక్కగ
వెళ్ళుచున్న మిమ్ములను పొందుచున్నాను అని అన్వయము,

వ్యా. ఏ, : ఆయాసం _ అకారాంధాతువులకు లుజ్‌ లోసిగ్‌
వచ్చినపుడు ధాతువునకు యమరమన మాతాం సక్స అనుసూ[తమువే
సగాగమము సిచ్‌నకు ఇడాగమము వచ్చును. ఈ రెండును ఛాంద
సము గనుక ఇచ్చట రాలేదు, అగన్మ _ గముగతొ అను ధాతువు
నకు లజ్‌ అకారములో బహులం ఛందసీ అను సూతముబే శప్‌

3U

నకు లుక్‌ విధించుటవలన, మ్యోశ్చ అను సూ |తమువే నుకొారము
నకు నకారాదేశమువలన ఉత్తమపురుపై కవచన రూనను సిద్ధించును,

(4) సం,పొ, ; ఏనావయం వయసా పిన్వమానా అను యోనిం
దేవకృతం చరంక్‌ః। నవర్తవే (పసవః సర్గతక్కకి
కింయుర్వి (పోనద్యో జోహవితి ॥

వ, పొ, : ఏనా! వయం।|పయసా। ఫిన్వమానాః। అను! యోనిం]

దేవఒకృతం 1 చరంతీః। న। వర్శవే !పఒసవకః |

సరజశక 9; కింజఒయు!! వి|వః। నద్యః। జోహనసీతి॥
౧ అణాల

మెం

. భౌ, ఏ; ఏవంస్తుతే నద్యా విశ్వామిత్రం (పత్యూచతుః,
ఏనా _ ఏనేన వయిసా, పిన్వామానాః _ సంతర్పయంత్యః, దేవ
కృతం _ దేవేన ఇందేణ కృతం సంది ప్ల, యోనిం _ స్థానం,
సము |దమను _ అక్షీకృత్య

లాసామవ్శాకం,

చరంరీః _ గచ్చంత్యోవయమాన్మ హే
సర్గతక్షః = సన్టేగమనే (వవృత్తః, (వసవః.
ఉఊద్యోగక్కి నవర్తవే నివర్శనాయనభవలి, లి, కింయు!కిమిత్ళ న్నసొవి

[వః-[వాహ్మణః నద్యః-వధీరస్యాన్‌, _ భృశమాహ్వయతి।

వా భా, అను, 1 ఇట్లు సతించబడిన నదులు ఏశ్వామి తుని
గూర్చి వలుకుచున్నవి, ఏనా _ ఈ జలముతో పి న్య మా నాః =
తర్పణ చేయుచూ, దేవక్ళృతిం = ఇందు? జత చూపబడిన, యోనింజ

స్థానమును (సముదమును అను_లప్మిముగా జేసుకొని, చరంకీః _
[వవహించుచూ, వయమాస్మ హే ౨ మము ఉన్నాము, లా స్మా
మస్మ్కాకం _ అటువంటి మాక్కు సర్గత క్రశః-గమనము నందు (వవర్తించ

గ్‌
బడిన, [వసవః [(వయత్న ము, నవర్త వే _ నివారించుటకు వీలు

31

చడదు కింయుః = ఏమి కోరుచూ, అసొవి[వః _ ఈ (దాహ్మణుడు
నద్యః = నదులై న మమ్ములను జోవహవీకి = గొప్పగా ఆహ్వానించు
చున్నాడు,

వ్యా, వి, ఏ ఏనా _- ఇదం శబ్దమునకు తృతీయా విభక్సిలో
ఏనాదేశము; సుపాంసులుక్‌ అను సూక్రముజే తృకీయా విభక్తికి
అజాదేశము వచ్చెను. వర్తవే _ వృకువర్తనే ధాతువునకు తుమర్ద
ములో తకేన్‌ [పత్యయాము విధించుటవలన రూపమేర్చడేను, కిం
యుః _ కిం శబ్దమునకు క్యచిమాంతావ్యయ |పతిషేధః (8_1-81
అను సూ|తమః చే క్యచ్‌ _వత్యయము, క్యాచ్చందసి అను సూత్ర
ముచే ఉ |పత్యయము నీధించుటవలన రూపమేర్చడెను,

స్వ, వి. ఏ ఏనా_ ఊడిదమిత్యాది సూ్యూతముచే విభక్తీకి
(ఆకారమునకు) ఉదాత్త మేర్చడెను, దేవకృతం _ తృతీయాకర్శజి
అను సూ(తముచే పూర్వవదమునకు ఉదాత్త మేర్పడెను, సర్గతక్త॥
క్రేచ అను సూ(తముచే పూర్వవదమునకు (పకృ న్వరమేర్చడెను*

() సం,పొ, ? రమధ్వం మే వచసే సోమ్యాయ బుతావరీరువ
ముహూర్తమేవై 8] (పసింధుమచ్చా బృహకీవు
సీషావస్యుర హ్నే కుశికన్య సూనుః ॥

వ, పొ, ఏ రమధ్వం] మే] వచసే]! సోమ్యాయ] బుకఒవరీః]
ఉప ముహూర్తం, ఏపైః। | పసింధుం } అచ్చు]
బృహతీ] మనీషా; అవస్య్యుః! అహ్నే। కుశికస్య |

సూనుః |

సహ, భాం! వీశ్వామి[తో నదీః (పతి్యబూతే.బుతొవరీః_బుత

32

ముదకం తద్యత్యో హేనద్యః యూయం మే _ విళ్వామి|త స్య
మమ, సోమ్యాయ._సోమ సంపొదినేే వచసేఎతదర్ధ్శ్య మేే8- శీ|ఘ
గమనేభ్యో, ముహూ _రం-ముహూర్తమా [త౦, ఊవరమధ్యం = కణ
మాతం శీ[ఘగమనాదుపరజాభవత। సామాన్యేన నది షూచ్యమా
శాసు సమీహితం |వయోజనమ కుడ్చకీషు పురోవర్రినీం వతు (దీం
[వత్శిబూతే! కుశికన్య _ రాజస్షః, సూనుః= విశ్వామితో ౬ హం,
బృహతీ_వ-హత్యా, మనీషా-మనీషయాస్తుక్యా, అవస్నుః - ఆత్మనో

ఎన్‌సస్‌, సింధుం_కుతు | దింక్వాం, అచ్చ _ అభిముఖ్యేన,

సా, భా, అను, ఏ విశ్యామి|తుడు నదులను గూర్చి చెవు
చున్నాడు, బుతావరీక _ జలమయనులగు ఏ నదులారా ! మీరు,
రమే.విశాః వి ఏఎమీ[తుడనగు, సోమాయ _ సోమరసమును సంపాదించు
వచ పే-నాకొరకు, ఏవై[= వేగముగ |వయాశణించ్చుమీరుము హూ రం.
కుణకాలము, ఉ వరమధ్యం = శీ[ఘ గమనమునుండి విరమించెదరు
గాక్క కుశితస్య _ రాజర్షియగు కుశికున్మి సూ క == ప్ల్యతుడు విశ్వా
మి్మతుడగు నేను, బృహరీ = గొవ్వుదగు, మనీషా __ [ వజ్ఞతోకూడిన
స్రో[తముచే, అవస్యుః _ వా రక్షణకొరరు, సింధుం_శుతు [ది నదిని,
అచ్చ - అభిముఖముగ్క (పాహి = గొవ్పగ అహ్వానించుచున్నా ను*

వార్చి, వి. ! మధ్యం _. ఉప అ
రము ఉవరమే అనుధాతువునకు విభాషాక

(1.8.85) అత్మనే పదం విర్చడెను, లోద్‌ మధామపవురువ పహ

33

శిసము అంతా దేశములుగా విధించబడిసవి, వాం ఛందసి అను
సూ[తనువే సవర్థడీర్ణ ము వలన రూవసిద్ది, వీవైః - ఇణ్‌గతొధాతువు
వకు ఇణ్‌శీజ్‌ భా్యంవస్‌ అనుసూ |[తసువే వన్‌, అర్థధాతుకల క్షణమగు
గుణముపలన రూవసిద్ధి, బృహతీమనీషా _ (బృహత్యా మనీషయా

5 5 - అక దష sh వే
తృకీయావిభక్సి (వత్యయమునకు పూర్వ సవర్దదీర్హ మువలనవిర్సడిన
రూపము,

సం,పొ, (4 : ఇందో అస్మా అరదద్వ [జదాసు రపొహన్న
[తం పరిధిం నదినాం! దేవోఒనయత్ప్సవితా సు
పాణిస్త స్యవయం [పసవేయామ ఊర్వీః॥

వ, పొ, : ఇం[దకి। ఇస్ఫాన్‌! అరదత్‌! వ్మజఒబాహుః। అవ!
అహనస్‌! వృతం! వరిఒధిం |! నదీనాం। దేవః!
అనయత్‌। సవితా! నుఒపాణికః। తస్య; వయం ।
_సఒసవే) యామః। ఉర్వీకి ॥

సా, భా. నద్యః (వత్యూచుః। హే విశ్వామిిత ! వజ,
బాహుః - వ్యజయుకో బాహుర్యసా్యసొ వ |[జబాహుః। తాదృశో బల
వాస్‌ ఇం (దః నదీరస్మ్నాన్‌, అరదత్‌-అఖ్యత్‌! కధమఖ్యత్‌ _ ఉచ్యతే,
నదీనాం _ శబ్దకారిణీనామపాంల, వరిధిం _ వరితోనిహితముదకమంతః
కృత్వా తాదృశం వృ[తం-తంమేఘం అపాహన్‌ జఘాన] తస్మిన్‌
హత ఆవః వతితాః। తాభిర్గచ్భంతకీభిర్వయంఖాతాః | న కేవలమఖ్యత్‌
కింతర్హిసవితా_సర్వస్య జగతః |పేరకక్క సుపాణీః _ శోభనహస్తః
ఉత్చత్తిస్థితి కర్చృత్సాతాదృశోదేవః _ ద్యోతమాన ఇం|దః, అస్కాన
నయక్‌_మేఘభేదనం కృత్వోదక( పేరజేన సము |[దమపూరయత్‌ |
తస్య_తాదృశసామర్థ్యో పీత స్యేం [దస్య, _వనవే ఆ అభ్యనుజ్ఞాయాం

ల)
da

వర్తమానాకి ఊర్వీఃఉఊదైః (సభూతాక్కి వయంయామః _ గచ్చా
మక నతవ వచనాదు పరమామహే॥

మ్‌

సా. భా, అను, ఏ నదులు సమాధానము చెవ్వుచున్నవి, హే
విశ్వామి[త] ఓ విశ్వామితుడా | వజబాహుః = వ(జాయుధమును
ధరించిన బలవంతుడగు, ఇం|దః = ఇం (దుడు, నదిరస్మాన్‌ =
మమ్ములను (నదులను, అరదత్‌ == (తవ్వెను, ఎట్లనగా, నదీనాం =
శబ్దము చేయుచున్న, అపాంవరిధిం = నలు (వదేశములలో నున్న
జలమును [గహించిన ((కాగిను, తాదృశం నృ|తం==ఆ మేఘ
మును, అవొహన్‌ = హింసింవెను, మేఘమా హింసించబడగా జలము
ధారలుగా కురిసినది, భూమిమీద వవహించు ఆ జలమార్గముద్వారా
మేము (నమలము) |తవ్వబడినాము, కేవలము [తవ్వబడుటయేకాదు
సవితా_సకల జగత్తునకు (పేరకుడు, సుపొజిః = శుభకర మగు హస్త
మునుగల, ఈత్పక్రిస్థితి కర్శృత్వాత్తా దృళోదేవః.ఉత్పత్తి స్థితులకు
(రక్షణకు కర్తయగు, పకాశించు ఇం(దుడు, అస్మాననయక్‌ _
మేఘమును భేదించి జలమును (పేరేపించుటడ్వారా సము[దమను
హూరించెను, తస్య =ఎఅటువంటి సామర్యను. తోకూడిన ఇం |దునియొక్ళ,
[వనవే - ఆజ్ఞయందు [పవ ర్తంచు, ఉఊర్వీకి_జల సమృద్ధిని కలిగిన,
వయంయామః = మేము [వవర్తించుచున్నా ము, నీ మాటలకి బద్దు

అము కాలేకున్నాము,

వ్యా, వి : అరదత్‌ _ రదవిలేఖనే అనుధాతువునకు లు జ్‌
శపధమవురు ష ఏకవచనము, వరిధిః.పరి అను పవ గ్గ పూర్వకము గా
డుభా ౪ ధారణపోషజయోః అనుధాతువునకు కర్మార్థమునందు ఉపస

యా; క8 అనుసూ (తముచే కి పత్యయము, అతోలోవఇటిచ గ

35

64) అనుసూ [తముచే (థాలోని ఆకార లోపమువలన రూవమేర్చడెను,

ఆహన్‌_హనహింసాగతోో్యః అనుధాతువునకు అజ్‌ పధమపురుష బహు
వచనము.

స్వ, వి. ఏ పరిఒధిం _ కృత్‌ [వత్యయము (కి ఉత్తరవద
ముగ నున్నది గనుక ఉదాత్త మేర్పడెను, పసవే _ ధాదఘజ్లోకా
జబి(తకాణామ్‌ (8-_ ఎ 144 అనుసూ |తముచే ఉత్తరవదముసకు
అంతో దాత్సమేర్చడెను,

సం,పొ, (D క (వవాచ్యుం శశ్వ ధా వీర్యంఒతదిం[దన్య కర్మయి
దహింవివృశ్చత్‌ | వివ జేణ పరిషదోజఘానాయ
న్నాపోఒయనమిచ్చమానాః tt

వ, పొ, : వఒవాచ్యం! శశ్వధా। వీర్యం] తక్‌! ఇం[దస్యః
కర్మ! యిత్‌] అహిం[ విఒవృశ్చత్‌] వి। వ జేణ।
వరిఒసదః) జఘాన। ఆయన్‌) అవక! అయనం!
ఇచ్చ మానాః ॥

సా, భా, ఏ యః. అయమిం(దక, అహిం _ మేఘం, వివృ
శ్చత _ ఉదక (పీరణార్థం జఘానేతి యత్కర్మ్శ్మభఛేదనరూపల్క తత్‌ _
ఇదం, తస్య _ ఇం[దస్య, వీర్యం-ఫొ మర్ధ్యం, శశ్వధా _ సర్వధ్యా
(వవాచ్యం-(వకర్షేణ వచనీయం, తధోస ఇందలి వరిషదః _ వరీతః
సీదతః, ఆసీనాస్‌_ | పఠిబంధకారిణణి అసురాన్‌, వ।జేణ విజఘాన |

అధాయనం _ స్థానం, ఇచ్చ మానాక= ఉఇచ్చుంత్య అవ£, ఆయన్‌ =
యాంత ॥

సా, భా. అను, 5 యః - ఇం|దుడు, అహిం _ మేఘమును,

36

వివృశ్వత్‌ = జలమును |పేరేపించుటకు హింసించెనను ఛేదనరూవ
మగు ఏ కర్యకలదో, తత్‌_ఆది తస్య = ఇం|దునియొక్క, వీర్యం =
సామర్థ్యము, శశ్వధా = ఎల్లప్పుడూ, |వవాచ్యం- గొవ్పగా కీర్రించ
దగినది, అల్లే ఆ ఇందుడు, పరిషదః = ఆటంకమును కలుగచేయు
అసురులను, వ|జేణ విజఘాన = వ జాయుధముతో హింసించెను,
అధాయనం _ స్థానమును ఇచృమానాః = కోరుచుస్న జలము

>

ఆయన్‌ = యాంతి ౬ _పవవహించుచున్న ది,

వ్యా, వి, ! [వవాచ్యం _ వచవరిభాషణే ధాతువునకు బూహ
లోర్ట్యత్‌ అను సూ)తముచే ణ్యత్‌ [వత్యయము, జిత్వా దుఫథావృద్ధి
చేయుటవలన రూపమేర్పడెను, శశ్వ తాశశ్వచ్చ బ్దమునకు స్వార్ధము
నందు ధా (వత్యయము తకారలోవమువలన రూవము సిద్ధిం చెను.
పరిషదః = క్విప్‌ (వత్యయము (సర్వలోప్రి సంహితయందు సదేర
_వతేః (8-8-608) అనుసూ [తమువే సద్‌లోని సకొరముసకు షత్యము
విధించుటవలన రూవసిద్ధి.

సం,పా (క్ర) ఏ వితద్వచో జరితర్మాపీమృష్థా ఆయత్రే ఘోషానుత
రాయుగాని | ఉఊక్టేముకారో|వతినో జుషస్వషూనో
నికః పురుష|తా నమస్తే!

స, పా, ! ఏతత్‌! వచః] జరితః] మా! అపి! మృష్టాః ఆ |
యత్‌। శే! ఘోషాన్‌/ ఉత్‌ఒతరా, యుగాని,ఉ స్టేమ,
కారోఒళఇతి! వతి, నః। జుషస్వ, మా, నః] ని, కర8
కళ పురుషఒ తా) నమః తేః

సొ, భొ. | నద్యః [వనంగాదిం[ద స్తో(తం కృత్వా విశ్వా

37

మి|తం వత్యూచుః, జరిత: _ ప్రోత రై విశ్వామిత, తే. త్వదీయం
యత్సంవాదాత్యకం వచస్త్వంనః అభీత్యా ఘో షానుద్ధోషయన్‌ వరసే
తద్వచోమాపిమృస్టాః _ మావిస్మార్షీః కింకారణం ఉత్తరాయుగాని -
ఉత్త రేషు యాళజ్ఞికేషు యుగేష్వహఃస్తు ఉస్థ్రషుకారః _ శస్త్రాణాం
కర్శస్వం, నః - అస్మాన్‌ (వతిజుషస్వ - సంవాదాత్మ కిన తేన
వాక్యేన |వతిసేవన్వ। ఇదానీం, నః _ అస్మాన్‌, పురుష్యతా _ వురు
షేష్కు మానికః _ ఉక్సి (పళ్యుక్షీరూపే సంవాద వాక్యాధ్యాపనేన
నితరాం పుంవక్‌ _పాగల్భ్యం మాకార్షిః, తేన _..తుభ్యం నమః॥

సా, భా, అను, : నదులు పసంగవళశమున ఇం (దుని స్తుకిం
చిన విశ్వామి్యతుని గూర్చి చెన్వుచున్నది, జరితః = స్రోోతముచేయు
ఓ విశ్వామితుడా | కే _ సంవాదాత్మకముగు నీ వచనము, నః =
మాకు భయమును కలుగజేయకుండ ఉన్నది, ఆ వాక్కును, మాపీ
మృష్టొః = విస్మరించవద్దు, కింకారణం == కారణమేమనగా ! ఉత్త
రాయుగాని - జరుగబోవు యజ్ఞములను నిర్వహించు రోజులలో,
ఉకేషుకారః= శీస్రములకు కర్తయగు నీవు! నః = మమ్ములను,
(పతిజుషన్య = సంవాదాత్మకమగు అవాక్యముతో సేవించుము,
ఇదానీం = ఇప్పుడు, నః = మమ్ములను పురుష తా = పురుషులందు
మానికః = ఉఊ క్తి _వత్యుక్ని రూప (సంవాద వాక్యమును అధ్యావన
వేయించుటద్వారా సాధారణ పురుషులవలె [పొగల్భ్యమును పొంద
వలదు, తే = నీకు నమస్కారము ॥

వ్యా, వి, ! ఘోషాన్‌ = (ఉద్దిషయన్‌) ఘుషిర్‌ సంశబ్దనే
అనుధాతువునకు శతృ! వత్యయము చేయగా సర్వవిధులు వేదము
నందు వై కల్పికములు గనుక అతోగునే అనుసూ(తముచే పరరూపము

38

రాలేదు, సవరదిర మువలన (ఘోష - అన్ఫ్‌ రూవసిద్తి యుగానీ _
జభ ధ

యుజిర్‌ యోగే అనుధాతువు ఉంఛాది గణములోఘభింతముగాని
పాతన చేయుటవలన గుణము రాలేదు, విశిష్ట విషయము నందు
నిపాతనము ఇష్టము కాలాధ్వనోరత్యంత సం యోగే అనుసూ |తముజే
ద్వితీయావిభక్సి ఏర్పడెను, పురుష [తా - దేవ మనుష్య పురుష పురు
మ ర్మ్యేభ్యో ద్వితీయా సప్తమో్యోర్భుహులం అనుసూ[తముచే సప్త
మ్యర్థము లో|కా _వత్యయము విధించజడెను,

స్వం వి, $ ఘోషాన్‌ _ శతృ [(పత్యయమునకు లసార్వ
ధాతుక స్వరము విధించగా ధాతుస్నరము (ఊదాత్తం ఏర్పడెను*
యుగాని _ కాల విశేషమునందు రధాద్యువకరణేచ అను సూ[తము

వందు వఠించుటవలన అంతోదా త్రము ఏర్ప డెను,

రో

సం, పొ, (శ్ర) : ఓషు న్వసారః కారవే శృణోత యయౌ వోదూరా
దనసా రధేన। నిషూ నమధ్వం భవతా సుపొరా
అధోఅక్షాకి సింధవః (సోత్యాభిః |

ఓ ఇతీ। సు, స్వసారః, కొరవే, శ్చణోత, యయౌ
వః, దూరాత్‌! అనసా, రధేన! ని, సు, నమధ్వం,

భవత |, సుఒపారాః।, అధఃఒఅక్షాః | సింధవః,
[పోత్యాభిః |

సొ,భా, ! విశ్వామి(తో నదీః (వత్యువాచ, స్వసారః.భగిన్యః,
సింధవః. హేనద్యః, కారవే = సో[తం కుర్వాణన్యమమ వచనం] సు
సుస్టు, ఓ శృణోత _ శృణుతైవ) అనసా _ శకటేన రధేనచ సహ
దూరాత్‌ _ వి|వకృష్టాద్దేశాత్‌, వః _ యుప్మూన్‌ యయౌ [పొపోఓ

స్మి]! యూయం, సు-సుషఘ్టు నినమధ్వం _ అత్మనాస్వయం (వహ్వా
భవత ) తధాసుపారాః _ రధాదీనాంతీరాత్పుఖీనావరోహణారోహనే
యధాస్యాతాం తధాశోభన రోధసశ్చ భవత, కించయూయం (సోత్య్యా
భి8_ | నవణశీలాభి రద్భిక్క అధో అక్షాః _ రధాంగస్పాక్షస్యాధసాద్భ

వత, యదాపోఒక్షస్యాధస్రాద్భ వంతి తదారధాదీనినేతుం శక్యం తే।
శస్మా తృత్పరిమాబోదకాభవతే త్యర్థః ॥

సా. భా, అను, : విశ్వామి(తుడు నదులను గూర్చి వలికెనుః
స్వసొరః = తోబుట్టువులగు, సింధవః = ఏ నదులారా! కార చే
స్రో(తము చేయు నాయొక్క మాటను, సు = బాగుగా, ఓ శృణోతజ
తప్పక వినెదరుగాక్క అనసా == బండి మరియు రధము ద్వార్శా
దూరాత్‌ = చాలా దూరము నుండ, వః = మిమ్ములను దర్శించుటకు,
యయౌ = ఇచ్చటకు వచ్చి తిని యూయుం _ మీరు, ను = చక్కగా
నినమధ్యంమీ అంతట మీరు అణిగి ఉండెదరుగాక, తధాసుపారాకి=
రథము నుండి దిగుటకు వరల రధమును అధిరోహించుటకు వీలును
కల్చించెదరుగాక, కించ ఆ ఇంకనూ, యూయం = మీరు, |సోత్యా
భశ = (సవించు స్వభావము గల జలముతో, అధోఅక్షాః = రధాంగ
మగు చ్యకమునకు (కింది [వదేశములో ఉండెదరుగాక, ఎవ్వుడై తే
నీరు చక్రము క్రింద |సవించునో అవ్వుడు రధములను నడిపించుట
సులభమగును, అందువలన తదనుగుణముగా జలమును కలిగి
ఉండెదరుగా క॥

వ్యా,వీ, ఏ శృణోత - |[*్యళవణే అనుభాతువునకు లోట్‌
మధ్యమ పురుష బహువచనములో త |వత్యయముసకు తవ్రనపన
ఛనాశ్చ అను సూతముచేతబాదేశము, ఫిత్వమువలన గుణము

tu

ఏర్నడి రూవము సిద్ధించెను యయౌ _ యా |పావణే ధాతునునకు
భూతకాలము లిట్‌ ఉత్స మపురుష ఏకవచనము ఐల్‌ ఆదేశస్థానములో
ఆఅతజాజణలక అనుసూ త్రముచే జొకారమువలన రూపము సిద్ధించెను.
షా-నిపాతస్య అను వచనముచే సంహితలో దీర్హము. వీర్పడెను
(సోత్యాఖిః _ సోన్‌ శబ్బనునకు (నోఆసోవి భా షాడ్యడ్‌డ్యా (4-4 జు
119) అనుసూ _ముచే డ్య వత్యయము, డిత్వమువలన టిలోవము
(అస్స్‌ చేయగా రూపము సిద్ధించెను,

సం, పొ, (18): ఆశేకారో శృణవామావచాంసి యయాధ దూరా
దనసా రథేన! నితేనం సై పీప్యానేవ యోషామర్యా

యేవకన్యా శశ్వవై తే॥

ప, పా, ; అ] లే! కరోలకి, శృణవామ, వచాంసి, యయాధ।
దూరాత్‌ అనసా] రథేన, ని; కే్మేనంసై] పీప్యా
నాఒఇవ, యోహా) మర్యాయఒఖవ కన్యా] శశ్య

=| తఇతితే।

సాం భాం నద్యః పూర్వం విశ్చామి[త వాక్యం (వ తక్యాఖ్యా
యానయర్భాతస్య వాక్యమాళు(జవుకి కారో = ప్రో(తం కుర్వాణహే
విశ్వామిత] కే_తవ, వచాంసీ_-ఇమానివాక్యాని, అశృణవామ _ శృణు
మః] తవసమీహితం (వయోజనం కుర్మ ఇత్యర్థక) అనసా _ శకటీన
రధేన చసహ, యయాధ _ యతోదూరాదాగతో2౬సి! వయంచ, తే_
త్వదర్ధం, నినంసై-నీచై ర్నమామ, రధేనగంతుంగాధోదకాభవామే

శ మ ద్‌ 2 అం చం & = నాన నో

త్యర్థః। త (తదృష్టాంతః! ఎప్యానేనయోషా _ పీప్యానాప్ప [తం ప్రనం
పాయయంతీ, యోషా _ మాతాయధా(వహ్వీ భవకి, దృష్టాం

కాంతరం] యధాకన్యా_ యువకిః, మర్యాయేవ.మనుష్యాయ పి|తే

41

(భౌ కేవా, శశ్వవై ౬ వరిష్వజనాయ న/మాభవతి తద్వత్‌, తే =
త్వదర్ధం, [(వహ్వీభవామః॥,

సా, భా, అను : నదీద్వయము పూర్వము విశ్వామి|త వచన
మును తిరస్కరించి ఈ బుక్కుద్వారా ఆయన మాటను వినుచున్నారు
కారో _ స్రో్య_తము వేయు ఓ విశ్వామి(త, తే. .నీయొక్క వచాంసి=
ఈ వాక్యములను, ఆశ్చణనామ _ వినుచున్నాము, నీ కోర్కెను చెర
వేర్చెదవుని యర్థము. అనసా _ గుట్జపు రథముద్వారా, యయా ధఆ
చాలా దూరమునుండి వచ్చితివి, మేము తే “ నీకొరకు, నినం ₹ సై ణా
వంగి నమస్కర౦ంచెదము, రథము ద్వారా ' వయాబించుబకు వీలుగా
ఉదకమును కలిగి ఉండెదముగాక, "దృష్టా ంతము _ పీప్యానా ఎం
పుతునీకి ' స్రన్యమిచ్చి పాలు [తా గి ంచ్చు యోషా. తల్లి, .ఎట్టెతే
వంగి ఉండునో అట్లు 'మరొక దృష్టాంతము _ యధాకన్యా జ కన్య
యగు “స్రీ మర్యాయేవ = తం|డి లేక సహోదచుని, శశ్వచెలు
_పీమతో ఆలింగనము చేయుటకు వంగి' ఉండునో అట్లు, తే_నీ
కొరక్కు _వహీకభవామః = వంగి ఊండెదము,

ఇ వ్యా వి వి శృణవ్హాను - [త |శవటే అనుధాతువునకు లోట్‌
చ ,తమపురువ బహువచనమునందు అడుత్ర్చ మ న్యపిచ్ను అనునూ [త
ముచే ఆడాగమము, పిక్వవపేవలన గుణము వీర్చడి రూవము సిద్ధిం,

(i జ A లే కీన్‌

జను, (ణో అప్‌ అని నం సేణము '్రవ్వాశ్యే అనుధాకువు
నకు లేట్‌ ఉత మపురుష వీకవచనములో సిబ్బహులంలేటి. 4 - = లేశ
అనుస్తూతముచే, సిప్‌, వైతోన్య(త అనుసూ[శముజే ఐకారాదేశము
వలన రూశసిద్ధి సీప్యానేవ _ పీజ్‌పానే 'అను' "అంతర్భా వీతణి జర్థము

గల ధాతువునకు లిట్‌ అకారములో కాన్‌ [వత్యయమువలవ
రూవసిద్ది!

42

(1) సం.సొ, ఏ యదంగత్వా భరతాః సంక రే ముర్గవ్యస్‌ (గామ
ఇషిక ఇం | దజూశః | అర్షాదహ వసవః సర్గత ప్రా

ఆకోవృశే సుమకిం మజ్జి యానాం॥

వ, పొ, : యత్‌! అంగ। త్వా! భరతాః। సంఒత రేయు:|గవ్యన్‌ |!
[గామః। ఇషితః। ఇం | దఒబజూత॥। అర్జాత్‌। అహ।

[వఒసవః!। సగఒశతకః) ఆవః। వృణే! సుఒమతిం।
యజ్జియానాం॥

సొ, భా, ఏ విశ్వామి|తో నదిః | వశ్యువాచ। హేవద్యః_యద్య
స్మాదమ్యుమ్మాభిః ఊ రికీ శోర్మ మో _త్తరణమభ్యనుజ్ఞాత, తస్మాత్‌ భర
తొక _ భరతకులజాయదీయాః సర్వేం తా. వరస్పరమేకతామా
వన్నాం నదీంత్వాంి సంతరేయుః _ సమ్యగురీర్ణాభ వేయుః। గవ్యన్‌
గా ఉదకాని తరీతుమీచ్చ స్‌, జషితకి _ త్వ యా భ్యనుజ్ఞాతః ఇం|ద
బూతః - యుష్మాకం (పవర్హ కేన ఇం|దేణ చ [పేరితః, (గావః _
భరతానాం సంఘః, అర్షాల్‌ _ సంతరేత్క్‌ యతః సర్గళక్తః _ గమ
నాయ |వవృత కి (వనపః _ తేషమాముమష్యేనః, అహటఖ్లార్వళ.యుషమ్ము
భిరనుజ్ఞాత:ః। అహంతు యిజ్జీయానః _యజ్ఞార్థానాల, వః_యుష్మాకర

సుమకిం . కోభనాంస్తుతిం, ఆవృణే _ సర్వతః సంభజే,

సొ, భో, అను : విశ్వామి[తుడు నదులను గూర్చి ఇట్లు
వెప్పేను, హేనద్యః- ఓ నదులారా! మీ సహాయముతో నదీకీరమును
దాటవలెనను నా కోరికను అంగీకధించుడ్కు తస్నాఠ్‌ = అందువలన,
భరతాః= భరత కులములో జన్మించిన మా వంశీయులందరూ, త్వాం
వరస్పరము ఐక్యతను పొందిన నిన్ను, సంతరేయుః = చక్కగా

(ఆరమునుు) దాటగలరు, ఎట్లనగా గవ్యస్‌ = ఉదకమును దాటనలె

నని కోరుచూ ఇసిత! = చేశ అను

మీయొక్క [పవ ర్రకుడగు ఇందు

జ్జను పొంది, ఇం [దజూరకి=

నివేశ (పి పిచేపింవబడిన, గా మకా
త్‌

లా

భరత వంశీయుల సంఘము, అర్జాత్‌ = తిరించుగాక్క నర్గతక 8 =
గమన ముకొరకు (పవర్తంచు, | పనవః రి ([పయత్న ముు ఆహ
పూర్వము మీవేత అంగీకరించబడినడి. అపాంతు _ నేను అయితే,
యజ్జియానాం == యజ్ఞమునకు అ మగు, వః = మీయొక్క సుమతిం=

శుభకరమగు సో[త తమును అ సర్వ వేళలా సేవించెదముూ

వ్యా, వి, ఏ భరతాః.భరత శబ్దము ఉత్పాది గణములో పరిం
చుటవలన అజ | వత్యయము, దానికి యఖిళొశ్చ అనుసూ [తముజే
లుక్‌ విధించబడెను. గవ్యస్‌-గా8 = జలసున్సు ఆత్మన ఇచ్చుస్‌=తనకు
కావలెనని కోరికకలిగి ఉండుట అనుఇర్ధములోసుప అక్మ(గో -- అవ్‌ య
నకిక్యచ్‌ అనుసూ [తమువే కచ్‌ విధించబడెను [గామః- | గసతేరాచ
అను ఉణాది (1.142) సూ్యతముచే మన్‌ (వత్యయము ఆకారాదేశము
వలన రూపసిద్ధి. అర్జాత్‌ _ బుగతౌ అను ధాతువునకు లేట్‌ నందు &ప్‌
[వత్యయము సిబ్బహులం అను సూ(తమువే సిప్‌, అడాగమము,
ఏకాచ ఇత్యాది సూ తముచే ఇజ్జిషేధము గుణమవలన రూవసిదై,

స్వ. ఏ. : భరతాః అతిచ్‌కు [సత్యయ స్వరము ఉదాత్త ం)
చర్నడెను, గవ్యస్‌-ఏకాదేశ న్వరము (ఉవాత్తం) వీర్పడెను,

సం, పొ, (కి క అతారిషుర్భర తా గవ్యువః సమభ_ వ్మీవః సుమ
తిం నదినాం। [వపిన్వధ్వమిషయంతః సురాథా
అ వక్షణాకి వృణధ్వంయాతశీభం 3

44

ప, వొ, ఏ అతారిషుః। భరతోః। గవ్యవః। సం। అభక్ష] వి్యపః,సుఒ
మతిం! నదీనాం, వ। పిన్వధ్య్వం! ఇషయంతీః] సుఒ
రాధాః। ఆ। వక్షణాః] వృణధ్వం। యాత। శీభం।

సా,భా. ఏ గవ్యవః_ గా ఆత్మన ఇచ్చంతక్కి భరతాః. భరత
కులజాః సర్వే, అతారిఘః - తాం నదీం సమతరన్‌, వీ(పః-మేధావీ
విశ్వామి తః, నదినాం సుమకిం _ శోభనాంస్తుతిం, సమభ క్త వ
సమభజతృ యూయం తు యభధాపూర్యం, ఇషయరితీః _ కులాగ్గది
ద్వారాన్నం కుర్వాణాశి ఆతఎవ్క సురాధాః _ శోభనా ధతోపితాయూ
యం, వక్షణాః . కృత్రిమ సరితః కుల్యాః, ,వపిన్యథ్వరి _-|వ్రేకర్థెణ
తర్పయశ! ఆ వృణధ్వం- తాః సర్వతః పూరయతచ। శీభం-శీ [ఘం
యాత.గచ్చుతచః

సా, భా, అను ఏ గవ్యవకి _ జలమును అభిలషించు, భరతాః=
భరత వంశములో జన్మించిన సర్వులు, అతారషుః = ఆ నదిని దాటిర్హి
వి|వః = మేధావియగు విశ్వామి(తుడు, నదీనాం సుమతిం = నదుల
యొక్క శభకరమగు సో(తమును, సమభక = చేసెను, యూయం
తు యధాపూర్వం = మీరు ఇంతకు ముందువలె, ఇషయంతీః =
బం ధువులద్వారా అన్న మును సిద్ధము చేయుచూ, అతవవసురాధాః=
శుభ్యవపదమగు ధనముతో కూడిన మీరు, వక్షణాః ఎ కృ | తిమమగు
నదులను (చెరువులను |పపిన్వధ్యం = గొవృగా పూరించెదరుగాక,
ఆ వృణధ్య్వం = ఆ నదులను పూర్తిగా నీటితో నింపెదరుగాక్క శీభం-
శీ్యఘముగాా యాతజవెళ్ళుడుగ

వ్యా, వి, : అకారిష$ = త్ధాపష్టవనతరశణయో; అనుధాతువునకు
లుజ్‌ (పధమపురుష బహువచనమునందు సిచివృద్ధిః పరస్మై వదేషు

46

ఆగచ్చ తాం, ఏనం వఏిశ్వామి!లో శదీఃస్తుత్వా తాభిరన జ్ఞాతోఒతర దిలీ॥
+ ది

సా, భా, అను. ! విశామితుడు వీరమునుదొటవలెనని మరల
చెప్పుచున్నాడు, హేనద్యుః=వీ నదులారా, వః = మీయొక్క ఊర్మిః=
అల, శమ్యాః = రజ్జువులు (,కాడుల్ఫు ఉత్‌ = ఊర్థ్వ దిక్కునకు
ఎల్జీ తే వ్యాపించునో అట్లు, హంతు = వెళ్ళుగాక | ఆ అల|తాశ్యకు
కిందభాగము గుండా వెళ్ళుగాక, తధా= అట్ల, హే ఆపక =ఓ నదు
లారా మీరు, యో కారిణి. ఆ కాళ్ళను, నము౭చత = సృృశించకుండు
నట్లు వెళ్ళిదరుగాక; వ్యేనసా = పొవములేని, అతఏవీవాదుష్కతౌ =
కల్యాణకరమగు పనులను చేయు, అఘ్న్మౌ = ఎవరుచేతను తిర
స్కరించుటకు వీలుపడని వీపాద్‌ ఛుతు (ద్‌ నదులు,శూనం-సమ్మ్దిన్కి
మారకాం = పొందెదరుగాక। ఇట్లు విశ్వామ్మితుడు నదులను స్తుతించి
వాటి అనుమతిని పొంది నదిని వాటెను,

వ్యా. వి, ఏ; ఊరికి = బుగతొ అనుధాతువునకు అ శ్రిరూచ్చ
అనుసూతముచే మ్‌వత్యయము ధాతువునకు ఊర్‌ అను ఆదేశము
విధించుటవలన రూవసిడి, శమ్యూః _ శము ఉవశము అనుధాతువు
_86) అనుమా[తముబే యక్‌ (వత్యయము
విధించుటవలన రూససిద్ధి, ఆఘ్మౌ క=హనహింసా గత్య్యోః అనుధాతువు

నకు పోరదువధాత్‌ (క.

నకు, నళ పూర్వకముగా, అఘ్నా్యాదయశ్చ (4501) అను ఉడావి
సూతమునందు నిపొతనమువలన యక్‌ (వత్యయము, కిత్వాదు

న్‌

సధాలోవము, హోహంతేర్‌ ఇజిన్నేషు (7 _ గికట్ర అనుసూ | తముచే
హకారమునకు ఘత్వమువలన రూ పసిద్ధి, సర్వవిధులు వేదమునందు
వికల్పములు గనుక జఇజ్‌నట శీభా వము రాలేదు,

స్వం ఏ. ఏ ఉఊర్మిఃి _ బుచ్భతీత్యూర్మిః _ [వత్యయస్వరము

47

(ఉదా త్రము) ఏర్పడెను, శమా్యః - యతోజఒనావః అనుసూ [తముజే
ఆద్యుదాత్తము వచ్చెను, అపా గ-ఏకా దేశ స్వరము (ఉదాత్తమూ
వచెాను,

™

అగ్నిసూక్షము [4_?] |తిష్లుక్‌

యల
(1 సం, పొ, యోమర్శేకష్యమృత బుతావాదేవోదేషకేష్వు రతిర్ని
ధాయి, హోతాయజిహోనుహ్నా ఉచ ధై వహ _వ్యెరగ్ని

న్‌

ర్యనుష ఈరయధె ్య॥

మానా

c

ప, పా, : యః మర్వేసు! అమృతః। బుత2వా) దేవకి, దే వేషు
అరతిః। నిఒధాయి, హోతా, యజిష్టః, మహ్నా!
తుచధై 4] హమై్యకిఅగ్ని 8] మనుషః, ఈరయధై

సా,భా, : అమృతః - మరణధర్మరహితః యోఒగ్ని8 మ ర్త్యి
షు_మనుష్యేషు _ బుతావా _ సత్యవాన్‌, నిధాయి _ నిహితః; యధ్యా
మరే కమ = మనుష్య సంబంధిషు వాగాడిం [దియేఘని హిత &॥ దేవకి _
చేవన శీలోయోఒగ్ని ౩, అం దాదిషు దేవేషు, అరఠిః = ఆఖిగంతాశ
త్యాణాం। యద్వాదేవలోకేగంతా! నిధాయి_నిహితః! సచపొతా _
దేవానామాహ్వాతా, యజిష. యష్ట్రతమఃి అగ్నిం మహా _స్య
కీయేనమహతా తేజసా, వచ ధైె్యై _ దీపితుముత్తర వేద్యాం నిహితః
కించహృవ్యై॥_హవనీయై రాజ్యపురోబాళాదిలిర్హ విర్భి ర్రేతుభిక5 మనుషః-
మనుష్యన్య యజమానన్య, ఈరయధై్య_ స్వర్గం (వఠిి పేరణాయ
నిహత$॥

సా, భా, అను, 8 అమృ తః = నురణ ధర్మములేని, యో.
గ్నెశిఎ ఏ అగ్ని, మర్త్యైెషుజమనుష్యుల౦దు, బుతావా == సత

చీ

48

వంకుడు గా నిధాయి = ఉన్నాడు, లేక నునుష్యులకు సంబంధించిన
వాగాదీం _ప్రయములందు ఉన్నాడు, దేవకి జ జయించవలెనని కోరిక
గల ఏ అగ్ని, ఇందాది దేనతలందు అరశిః = శతృవులను ఎదు
ర్కొనువాడు లేక దేవలోకమునండు సంచరించువాడు, సచహోతా =
దేవతలను ఆహ్వానించు యజిష్టక = పూజించదగిన అగ్ని, మన్దా =
తనయెవక్కు గొవ్బ తేజస్సుతో, శుచధ్యె = |వకాశింవ చేయుటకు
ఉత్తర చెదియిందు ఉన్నాడు, కించ = ఇంకనూ, హప్ట్యైఃజహోమము
చేయదగిన, ఆజ్యపురోడాశాడి హోవ్యదవ్యములను సమర్పించుటచే,
మనుష కః == యజమానిని ఈరయ ధ్ర = స్యగ్గమువకు పంపించుటకు
నిహితకి __ ఉన్నాడు॥

మ్య. వి: అరకీః-బుగతొ అనుధాతువునకు విహివస్యర్త్శి
భ్యశ్చిత్‌ (4 - 500) అను ఉణాది సూ(తమువే అతి (వత్య మము
వలన రూవసిద్ధి నిధాయి= డుధాళ్ధారజణ పోషణయోః అనుధాతువు
నకు కర్మణి లజ్‌లో రూవము, శఉచద్ర్యే _ కుచదీపై అనుధాతువునకు
తుమడ్డ ములో క ఢై్యై[వత్యయము విధించబడెను, కిత్వమువలన గుణ
నిషేధ ము ఈరయ ధై్యెజ ఈరధాతువునకు తుమర్ధ్థములో శె (వత్య

యము. శిత్వమువలన ధాతువు సార్వధాతుకమగుటబే జిలోపాభావము
ఏర్ప డెను,

స్వ. వి. : నిఒధాయి _ వరాదిశ్చందసి అనునూ|శమువే ఉత్తర
పనాయ్యుదాత్త రమేడెను,

(2) చం,పొ, ¢ ఇహత్వం సూనోసహసోనో అద్యజాతోజాతొ ఉథ
యా ఆంతరగ్నే। దూత ఈయ సేయుయుజాన
బుష్వబుజుము పో న్చృషణః శు కాంశ్చ॥

49

తా > అ చస
పః పొ, ఇహ! త్యం! సూనా ఇతి! సహసః। నఃి। ఆద్య | జూతశి।
Ca / «7 © ఎ
జాతాన్‌; ఉభయాని! అంతక! అగ్నే! దూతకి। ఈయ సె॥
యుయుజానః। బుష్వు! బుజుఒముష్కాన్‌। వృషణః।
శు కన్‌! చ॥
నాథా, గ హే భహసః ను

సూనో _ బలస్య పుకాగ్నే, అద్య-
అస్మిన్‌ దివసే నః-అస్నదీయే, ఇహ _ కర్మణి జాతః ఆధానవమానే
ప్టీభిః, సంసన్మృత స్వం, జాతాన్‌ _ ఉత్ప్సన్నాన్‌ ఉభయాన్‌ _ దేవ
మనుష్యాన్‌, అంతః తేషాముభయేషాం మధ్యే, దూతః _ హవీ౭షి
దేవాన్‌ (పాపయికుం, ఈయసే _ గచ్చసి, కింకుర్వన్‌, హేబుష[-
దర్శనీయాగ్నె, బుజుముష్కాన్‌ _- బుజవః _వసాధకాకి బూజు
వశ్చతే ముష్కాశ్చేత్యృజు ముష్కాః కాన్‌, వృషణః _ రేతః సేచన
సమర్ధాప్‌, శుకొన్‌ - దీప్యమానానళ్వాంశ్చ, యుయుజానః = న్వర ధే
యోజయన్‌్స్‌ ఈయసేే యద్వాబుష్వ-మహన్న న్నే యుయుజాన8_
హవిర్వ హనేనియుజ్యమాన్నస్వం, వృషణః _ హవిః సేచననసమర్జాన్‌
యజమానాస్‌, దీపొన్‌ - దేవాంశ్చేయ సే

సా, భా, అను, [ఏ హే సహసఃసూనో = బలమునకు పు్యతుడ
వగు ఓ అగ్ని! అద్య = ఈరోజు, నఃఇహజమాకు చెందిన కర్మ్శ్మలందు
జాతః = ఆధాన పవమానేష్టుల చేత గసంస్కృరించబడిన నీవు, బాతాస్‌ =
ఉత్పన్నమైన, ఉభయాన్‌ = దేవమనుష్యుల, అంతః = ఇరువురి
మధ్యలో, దూతః = హవిస్పులను (హోను(దవ్యములను) దేవతలకు
అం౭ందజేయుటకు ఈయసే = వెళ్ళుబున్నావు, కింకుర్వన్‌ = ఏమి
చేయుచూ హే బుష్వ = దర్శనీయుడవగు ఓ అ గ్ని, బుజు
ముమోన్‌ = బలమైన నృషణములు కలిగిన, వృషజః ౫ రేతస్సును

50

సీచన చేయుటలో సమర్థులగు, వ|కాన్‌ = వకాశించు అశ్వములను,
యుయుజానకి నీ రధమునక్కుకట్టుచూ, ఈయసే = వెళ్ళుచున్నావు
యద్వా = లేక బుష్య = గొవ్పవాడవగు ఓ అగ్ని, యుయుజానః =
హవిస్సులను దేవతలకు అందజేయుటకు నియుక్రడవై న నీవు, వృష
ణక = హవిస్పులను సమర్చించుటలో సమ ర్భులగు యజమానులు
మరియు |[వకాశించు దేవతలనుగూర్చి, ఈయసే = వెళ్ళుచున్నావు,

వ్యా. వి ఏ ఈయసే = ఈజ్‌ గతౌ అనుధాతువునకు అబ్‌ =
మధ్యమపురుష ఏకవచనము, బుష్య ౬ సంహితాయామృత్యకః అను
సూ|తముచజే (వకృతి భావసంధి ఏర్పడెను,

స్వ, వి, : సూనోసహసః-పరమపిఛందసి అనుసూ [తమువే
సహశ్శబ్దము వరాంగవద్భావమును పొందుటవలన రెండు వదములకు
సర్వానుదత్తము ఏర్చడెను,

సం, పొ, (క్ర) : అత్యావృధసూరోహికాఘృతస్తూూ బుతన్య
మన్యేమన సాజవిషాఅంత రియ సే ఆరుషోయుజానో
యుష్మాంశ్చ దేవాన్విశ ఆచమరాన్‌॥

వ, పా, :: అత్య! వృధనస్నూ ఇతివృధఒన్నూ। రోహితా।
ఘృతస్నూ ఇతిఘృతఓ౬సనూ। బుతస్య। మన్యే]
మనసా జవిస్టా! అంతక, ఈయసే, అరుషా1 యుజా '
నక) యుష్మాన్‌, చ। దేవాన్‌, నిశః। ఆ। చ, మరాన్‌॥

సాభా హే అగ్నే! బుతస్య . సత్యభూతస్య తవ సం
ఖంధథిన మనసా_మనసోఒపి, జవిష్థా . వేగవత్తమ్కౌ వృధస్నూ -

51

వరయతీతి వృధమన్నంత క్‌క్షరంతౌ ఘృతస్నూ - ఘృతముదకం
తక్‌ (సవంతౌ, రోహితా _ రోహిశవర్ణావత్యాశౌా, మన్యే _ స్తామ్కి
అరుషా _ రోచమానెతావశ్వ్యౌ, యుజానః _ రధేయుంజానకి శ్వం.
యుష్మాన్‌ = యష్టవ్యాన్‌ దేవాన్‌, విశః = పరిచారకొన్స్‌ మర్తాన్‌ _
మనుష్యాస్‌, అం తః _ తేషాంమధ్యే, ఆ _ సమంతాక్‌, ఈయసే _
హవిఃస్వీకర్తుం యజమావాన్‌, గచ్చ సి తద్ధవిః (వదాతుం దేవాన్‌
గచ్చుసి!

సా. భా, అను, ఏ హే అగ్నే =పీ అగ్నీ, బుతస్య _ సత్య
భూతుడవగు నీకు సంబంధించిన, మనసా _ మనస్సునకందె, జ విష్టాజు
మిక్కిలి వేగమును కలవారు వృధస్నూ - వృద్ధిని కలిగించు అన్న
మును ఇచ్చు, ఘృతస్న్మూ = ఉదకమును | సవించు, రోహితా =
ఎ|రని నదులను మన్యే = స్తుతించుచున్నా ను. ఆరుషా = (పకా
.శించు ఆ రెండు అశ్వములను, యుజానః = రధమునకు కట్టుచూ,
నీవు యుష్మాన్‌ = పూజనీయులగు దేవతలు, విశః = వరిచారకులగు
మర్తాన్‌ = మనుష్యుల, అంతః = ఇరువురి మధ్యలో, అ-అన్ని వై పులా,
ఈయసే జ హవ్లిస్పులను స్వీకరించుటకు యజమానుల వద్దకు వెళ్ళు
చున్నావు. ఆ హవిస్సులను సమర్చించుటకు దేవతలవద్దకు వెళ్ళు
చున్నావు,

వ్యా, వి. : మన్యే = ఇచ్చుట మన్యధాతువు పూజార్థములో
పయోగించబడిన ది » అట్‌ ఉత్త మ పురుష ఏకవచనము. మనసా _
(మననల వంచమీవిభ కికి సుపాం సులుక్‌ అనుసూ [తమువే అకా
రము విధించబడెను, యుజానః = యుజిర్‌యోగే అనుధాతువునకు

52

యుజిన్ఫడిద శకికిచ్చ అనుసూ[ తముబే అనచ్‌ [వత్యయకు విధిం

సం, పొ, (శ) ఏ అర్యమణం వరుణం మి|తశ్రమేషాోలిం [దా విష్టూం
మరుతో అశ్వినోత | స్వళ్నో ఆగ్నే సురధః సు

రాధావీదు వహసుహవిషి జనాయ॥

వ. పొ. : అర్యమణం। వరుజం। మి|తం1] ఏషాం! ఇం (దావిష్టుం
ఇతి! మరుతం అశ్వినా? ఉత, సుఒఅశ్వః, అగ్నే 1
సుఒ౬దరధః] సుజరాధాః, ఆ] ఇక్‌; ఊంబఇితి! వహ) సు2

హవిషే।! జనా_రు]

సాభా. ఏ హే అగ్నే! స్నశ్వః=కో భనాళ్ళ్యో పేతకి_సురధః
కోభనరధః, సురాధాః = కోభనధనో పేతస్త్యం, ఏషాం = మర్యానాం
మధ్యే, సుహవిషే = శోభన హవిష్కాయజనాయ = యజమానాయ్య
అర్యమాదీన్‌, ఉత _ అపిచ, అశ్వినౌ _ యష్టన్యాన్‌, దేవాస్‌ ఆవ

హదు _ ఆహ్యరైవ।

సా,భా. అను, ఏ హే అగ్నే! = ఓ అగ్నీ! స్వశ్వః = అభ
కరమగు అశ్వములతోకూడిన, సురధః = తభ [పదమైన రధమును
గల, సురాధాః = తభ పదమైన ధనముతోకూడిన నీవు, ఏషాం =
మనుష్యుల మధ్యలో, నుహవిషే = శుభకరమగు హవిస్సును కలిగిన,
జనాయ = యజమానికొరకు, అర్యమాదీన్‌ = అర్యమా మొదలగు

నూ, అశ్వినా =అశ్చీన్యాది పూజనీయులగు

53

నిపాతవలన ఇంద శ బు మునకు ఆద్యుదా త్రమేర్చడెను, దేవతా

ద్వంద్వేచ అనుమా తమువే ఉభయ వదములకు (పకృతి స్వరము
(ఈదాక్త ౦) వచ్చెను,

నం, పొ, (వ్‌ ఏ గోమా అన్నే ఒవిమా ఎప్పడు
మిద !వమృష్యః | ఇళావా ఏషో అసుర (వజా
వాస్‌దీక్హ్‌రయిః పృధుబుధ్నః సభావాన్‌॥

వ, పొ, ఏ గోఒమాన్‌] అగ్నే! అవిఒమాన్‌/ అశ్వీ] యజ్ఞః। నృవక్‌
ఒనఖథా/; నదం, ఇత్‌, అ(పఒమృ'ష్యః! ఇళావాన్‌। వీషః!

అసుర] |[వజాఒవాన్‌, దీర్హః 6 రయిః। వృధుఒబుధ్న ః|
నభఖాఒవాన్‌!

సా, భా, ఏ: హే అసుర _- బలవన్‌ హే అగ్నే! ఏషః =మదీ
యోఒయం యజ్ఞః, గోమాన్‌ _ గోభిః తద్వాన్స్‌ అవిమాన్‌ _ అవయః
మేషా అస్యనంతి తద్యాన్స, అశ్వీ అశ్వో పేతళ్చాస్తు | నృవత్పఖా ..
నరః 'కర్శణాంనేతార। అధ్వర్వ్యాదయః తద్వంతక్కి స ఖాయః .
అనుష్టాశారః- యజమానొః యస్యస తోధో క్త సదమిత్‌ - సదైవ
అ|పమృష్యక - 'అ(వధృష్యశ్చాస్తు! తధేళావాన్‌ _ ఇళా హవిర్లక్షణ
మన్నం తద్వాస్‌, [వబావాన్‌ _ పుతపౌ (తాది యు కృశ్న్చాస్తు] దీర
అవిచ్చి న్నా నుష్టానో పేతః, రయిః _ ధనవాన్‌, వృధుబుధ్న కి.వృధూ
నిబహులానిబుధ్నాని ధనాదీని కారణానియన్యసతధోక కి సభావాన్‌
ఉపదష్టృరూవ సభాయుక్తళ్చాస్తు[

నొ కాం అను, వ హి అసుర = బలవంతుడవగు పీ అగ్ని?
ఏషః = మాకు చెందిన ఈ యజ్ఞము, గోమాన్‌ = గోవులతోకూడిన ది;

54
అవిమూక్‌ _ మేకలతో కూడినది అశ్వీ _ అశ్వములతో కూడీవదిగ
నుండు గాక, నృవత్సణా = కర్మలకు నాయకులైన, అధ్వర్యు మొద
అగు జభఖులనుగలది, అనుష్టాతలగు యజమానులనుకఖ యజ్ఞము,
సదకిక్ర్ష్ర = ఎల్లప్పుడూ, అఆ|వమృష్యః = సహించతగినది, తధా =
ED ఇలావాన్‌ = అన్నమును (హవిన్చులను) కలది, (వజావాన్‌ =
పు కూ తాదులతో కూడినది, దీర్హః= అవిచ్చి న్న మగు (నాశనము
లేని) అనుష్టానముతోకూడినది, రయిః = ధనమును గలది, వృధు
బుధథ్న్న 8 = బహు (వెకారముల ధనాదులను కారణముగా కలద్కి సభా

వాక్‌. = అనేకమందిబేత దర్శించ తగిన సభవలె ఉన్నది,

వ్యా, వి, ! నృవత్సథా _ నరోయేషాం నంతీతి నృవత్‌! మ
[ప్రత్యయము దానికి ఛాందసమగు వకారము విధించబడెనుం

[హాన్వనుడ్‌భ్యాం మతుప్‌ (§ _ [- 176) అనుసూ(తముచే మతుప్‌
([వత్యయమునకు ఉదాత్తం ఏర్పడెను,

తుకు

సల. పా, (ఈ: యస్త ఇధ్మం జభరత్సిష్వీ దానో మూరానం “హోత

శవతేత్వాయా] భువప్తన్యన్వతవాః పాయురగ్నే
విశ్వస్మాకత్చీమఘాయత ఊరుష్యః

వ. హొ, : యః, తే! ఇధ్మం! జభరక్‌! సిస్విదానకీ। మూర్భానం, వా,
తతవకే । త్వాఒయా | భువః! తన్య! స్వఒతవాన్‌ |
పాయుః।; అగ్నే, విశ్వస్నాత్‌, సీం! అఘఒయతః।
ఉరుష్య॥

సౌ, థొ,.:

హీ.అగ్నే! తే _ త్వదర్ధం, యఃపుమాస్స్‌ సిష్వి
చాన జూ సిస్విదానః స్విద్యద్గా [తః సన్‌, ఇధ్మళ-త్వత్సమింధనార్థం

55

కాష్టభారః, జభరత్‌ _ ఆహరతి।; యోనాత్వాయా _ త్వత్క్మామనయా,
మూర్భానం _ స్వమస్తకం, తతపతే _ కాష్టభా రేణతా పయత్సి తస్య _
కాదృశస్యపుంసః, స్వతవాన్‌ _ ధనవాస్స్‌ భువః _. భవసి, పొయుః.
పాలయితాసి, సీం-ఏనం, విశ్వస్మాదమఘాయకతః = అషుంపావమిచ్చ
తః పురుషాత్‌, అరుష్యంరక్షా॥

సొ, భా, అను, హే అగ్నే ఎప అగ్ని! తే = నీకొరకు,
యః వీ పురుషుడు, సిష్వదానః = చమటలు వట్టివ శరీరముగలఅవాడై
ఇధ్మం = నిన్ను (_పకాశింపచేయుటకు కాస్టములను, జభరర్‌ =
మోసుకొని వస్తాడో, యోవా = ఎవరై కే త్వాయా = నీమీద అభి
శొషతో, మూర్భానం = తన శిరస్సుకు ...తతవతే = కట్టెల బరువుచే
తాపమును. కలుగచేయునో, తస్య ఐ అటువంటి పురుషునికి, స్వత
వాస్‌ = ధనవంతుడుగ్య భవః జా అగుచున్నావ్కు పాయుః = పొలించు
చాడుగ్న అగ్గుచున్నా వు, సీం = ఇకవిని_విశ్వస్మాదఘాయతః = పాచ
కర్మలన్లు చేయు పురుషుని నుండి, ఉరుష్య = రక్షించుము,

వ్యా వ? సిస్విదానః = లోష్వి దాగాుతక్షరణి అనుధాతువు
నకు కానచ్‌ [వత్యయము విధించగా ఏర్భడిన రూవము, సంహితలో
ఆదేశ _వత్యయయోః అనుసూ[తముజే ధాకుసకొరమునకు షత్వము
విధించబడైచు. ' భువః = భూధాతువునకు - లేట్‌, లకారములో అతా
,గమమషమువలన ఏర్పడిన- .రూవమ్లు, భూసువోస్తి జి అనుసూ(తముచే
“గుఖ నిషేధము, , ప్వతవాశ పాయుః - సంహితలో. న్వతవ్లాన్‌పొాయౌ
శి అనుసూ _శముబే నకారమునకు. రుక్వముు అ(తానువాసి
_ఈ పూర్వస్యతువా అనుసూ |తముచే అశారమునకు అనునాసికము,

లేల

రేఫమునకు వినర్గలు ఏర్పడెను, కుప్వోఃలకల పౌచ అనుసూ (తమువే

౧౧౨వ అను ఆదేశము
విధించబడెను, ౧

స్వం వి. ఏ భువః - ఆగమమునకు (అ) అనుదాత్తము వచ్చు
చుండగా (స్వరితము) ధాతున్వరము ఏర్చ్పడెను,

వ్యా.వి. : అఘాయతః _ అఘమాత్మన ఇచ్చతి అను అర్థము
వందు సువ ఆత్మనః క్యచ్‌ అనిక్యచ్‌, అశ్వా ఘస్వాత్‌ అనుసూ[తముబే
అశ్వము, శతృ (వత్యయమువలన రూపసిద్ద్ధి " అమాయతః". శేతు
శఛనుమ అనునూ (తముచే విభక్కికి ఉదాత్తము ఏర్పడెను.

acd

వం, పొ, (17) : య స్తేభరాదన్ని యతే చిడన్నం నిశిషన్మంద
మతశిధిముదిరక్‌] ఆదేవయురినధతే దురోణే స్మి
(నయిథ్ట్రవో అస్తు దాస్వాస్‌॥

వపా, : యః] తే! భరాత్‌।అన్ని యశే, : చిక్‌, అన్నం! నిఒశిషత్‌
మందం ! అతిధి 6) ఉర్‌ఒఈరక్‌] అ, దేవయ్య.

ఇనధకే। దురోణే] తస్మిన్‌! రయిః| (ధువః। అస్తు!
దాస్వాన్‌!

సా, భా, ఏ హే అగ్నే! యఃపుమాన్‌, అన్ని యకే _ అన్న
-మిచ్ళ తే, తే_తుభ్యం, హవిర్లక్షణం పురోడాశాది కమన్న౦, భరాత్‌ _
దాతుం బిభృయాత్‌, యశ్చ మం [దం . మదకరం సోమం, నిశిషక్‌.
నిశరాం_వయచ్చ తి 1 యళ్ళాతిధిం = అతిధీవత్ప్చూజ్యం, త్వాముది
రణ్‌ = ఉత్తర వేద్యాం (వణయకి, ఆ . అపీచ, యశ్చ దేవయుః _
దేవంత్వాం కామయమానక దురోణే _- స్వకీయే గృహే, ఇనధతే _

57

జీ
3

త్వాం సమిద్భిః సమింధ తే, తస్మిస్‌- ఏత

తస్మిన్‌ పురుషే రయిః-పు తక్క
ఇ a శన ణ్‌ టె రాక జీ
దాస్యాన్‌_.ధువః = ఆస్తి క్యబుధ్యావై దికే మార్గ నీక్చలః అస్తు; తథా

బొదార్యోపేతశ్చా సు!
a bc

సొ, భా, అను, ! హి అన్నే =ఓ అగ్ని! యః=వఏీ పరపుడు;

అన్ని యశకే = అన్నమును కోర్కు తే=నీకొరక్కు హవిర్లక్షణముతో

కూడిన పురోడాళాడికముగు అన్నమును, భరాత్‌ = ఇచ్చుటకు సిద్ధ

చ్చు

‘a

వడున్తో యశ్చమం|ద6 = ఎవరై తే మధమును రలిగించు పోమ
రసమును, నిశిషత్‌ = సమ్మ. ద్ధిగా ఇచ్చు న్‌ యళ్ళాతిధిం = ఆ౩దవలె
పూజనీయుడగు, త్వామురిరక్‌ = ఉఊఉత్సరవేదియందు నిన్ను (పతి
ష్టించునో, ఆ = ఇంకనూ యశ్చ దేవయుః = ఎవరైతే దేవడగునీ

అనుగహమును కోరుచున్నాడోో డు రో ణే = తన గృహమునందు

ఇనధతే _ నిన్ను సమిధలతో (వకాళింపచేయుచున్నాడో, తసి

5
పన్‌ =
అటువంటి పురుషునియందు జన్మించిన, రయిః = ఫు[తుడు, [| ధువకిడ
ఆస్తిక్యబుద్దీకో వై దికమార్గమునందు నిశ్చలుదుగ్క అస్తు = ఉండు,
గాక, తధా= అల్లే, దాస్వాన్‌ = పౌదార్యగుణముతోకూడిన వాడుగో
నుండుగాక॥

వ్యా, వి ఏ భరాత్‌ _ డుభృ్ళళ్‌ ధారణపోషణయోః అను
థాతువునకు లిట్‌నందు అడాగమమువలన రూవసిద్ధి। ఆన్నియితే

అన్న మాత్మన ఇచ్చ శే అను అర్ధమునందు అన్ని శబ్దమునకు క్యచ్‌
(వేత్యయము, క్యదిచ (7.4.88) అనుసూ(తముబే ఈశ్వము విధించ
బడెను (హస్వము ఛాందసముగనుక సిద్ధించిన ది, నిశిషత్‌ _ శాసు
అను శిష్టా అనుధాతువునకు లుజ్‌ నందు స రిశా స్యభ్యశ్ళ

ఏమమా(తముబే బల్లికి అజా దేశము శాసళలభఖ్‌హలో (8 ల్‌ు ఓ) అన

5్‌క్‌

సూ్యతముజే ఇత్వమువలన రూవసిద్ది, ఇనధతే _ జ ఇంధీదీప్తా
అనుధాతువునకు లట్‌ నందు వ్యత్యయము గాశప్‌, రుధాదిగణమగుట
పలన శ్నమ్‌ శ్నాన్న లోపః (6-4-289) అనుసూ [(తముచే ధాతువు
యొక్క నకారలోవము వీర్చడెను, కిక్‌, జిత్‌ పరములో లేవు గనుక
శ్న (వత్యయములోని అకారమునకు లోవము రాలేదు,

సంపా, (క్రీ : యస్వాదోషాయ ఉషసి (పశంసా త్చియం
వాత్వా కృజవతే హవిమ్మాన్‌, అశ్వోన స్వేదము ఆ

హేమ్యావాన్తమం హసః పీపరో దాశ్వాం సం!

ప, పొ, ఏ; యః,త్వా। దోషా, యః] ఉవసి] [వఒశంసాత్‌ |
పీయం | వా/ త్వా! కృణవతే! హవిష్మాన్‌, అశ్వః। న!
స్వే] దమే। ఆ! హేమ్యాఒవాన్‌1! తం అంహనః 1 పీవ

68, దాశ్వాంసం॥

సా, భా: హే అగ్నే! యః పుమాన్‌ దోషా. దోషాయాం
రా|తౌ త్వాం (పశంసాక్‌ సంస్తుయాత్‌ | యతశ్వ్చోషసి= పాతః కాలే
త్వాం [పశం సేడ్‌, హవిష్మాన్‌ _ సంభృతహ విష్కః యో వాయజ
మానక త్వా = త్వాం, (పియం-హవిర్భిః [పీతం, కృణవకే.కుర్యాత్‌
ఆ--అధ, దాళ్వాంనం-హవిర్హత్తవంతం, తం_ తాదృశం యజమానం,
'స్వేదమే _ స్వకీయేగృ హే, హేమ్యావాన్‌ - సువర్ణ నిర్మిత కక్ష్యావాస్‌
అశ్వోన-అశ్వ ఇవ సంచరంస్త్వం, అంహసః-పా వరూపొద్దారి (ద్యాత్‌,
పివరః - పారంనయ తసై్మయజసూనాయబహుధనం (వయచ్న్చే

Esl
Cc

ఇ,

ఈ

m—

సొ, భా, అను, : హే అగ్నే = ఓ అగ్నీ! యః== వీపుదషుడు,

59 వా

దోషా = రా[తియందు, త్వాం వశంసాత్‌ ఆ నీన్ను స్తుతించునో,
యశో షసి = ఎన ₹తే, (ప్రాతఃకాలమున, త్వాం [వశంసేత్‌ ==
నిన్ను స్తుతిలచునో, హవిమ్మోన్‌ = సమృద్దిగ హవిస్పులను కలిగిన వీ
యజమాని, కా = నీన్ను, _పియం-హవిర్ధ్రవ్యను లచేత సంతుష్టినిగ
కృణవతే = చేయునో ఆ= తరువాత, దాళ్వాంసం _ హవిన్పులసు
సమర్పించిన తం = అటువంటి యజమానిని స్వేదమే = తన
గృహమునందు, హేమ్యావాన్‌ = బంగారు నిర్మితమైన వరుసలు గల
వానినిగ, అక్వోనఆఅశ్యమువనె సంచరించు నీవు అంహనః = పొవ
రూవమగు దారి|ద్యమునుండి,పారంనయ జ విము క్తుగని చేయుము
అటువంటి యజమానికి సమృద్ధిగ థధసము నొసంగుమని యర్థము,

వా, వి, ఏ దోషా -(దోషాయాం) సప్తమీ విభక్తికి అకారము
విధంచబడెను, (వశంసాత్‌ = శీస్పుస్తుతౌ అసుధాశువునకు లేట్‌ నందు
అడాగమముపలన ఏర్పడిన రూపము. కృణ్య తే= కృవిహింసా
కరజయోశి అనుదాతువునకు లేద్‌ నందు ధిస్వికృణ్యోరచ్చ అనుసూ (త
ముచే ఊవ | పత్యయముు, లేటోఒడాటో అనుసూతముచే అడాగమము
నలన రూ వసిద్ధి,

సం, పొ, (క్ర) : యస్తుభ్యమగ్నే అమృతాయదాశద్దు వస్తే కృణ
వకే యతసుక్‌! ననరాయాశశమానో వియోష
సై నిమంహ పరవరదఘాయోః॥

వ, పా. వ యఖ తుభ్యం! అన్నే! అమృతాయ] దాశత్‌1 దువః |
శ్వేత! కృణవతే! యతశ2|సుక్‌! న! సః। రాయా, శశ
మానః) వి। యోషక్‌! న వినం] అంహక వరి। వరత్‌।
అఘజ౬యోాః ॥

సా,భా, ఏ హే అన్నే యక యజమానఓ అమ్బతాయు మరజధర్నర హి

వ నం లం మ అగి కొం 2 వినటం అ ఇ వ అడ్‌ అరల స
తాయి, తుభ్యందొాశతి = హవిలషి | చయంచ్చే లృ యత్శ్యసుక్‌ నంయత
సున ro

అఘాయోళ్ట ఉ జపము న్ళో చః హిం సకస్యు సంబంధి, అంహః _ అహన
+ a అ టు ల ళ్‌
వ పొవం, ఏనం _ ముజమౌావి6లి నపరిపఠరత్‌ _ నవఃవృణు

యాక్‌ నస్సృశేదల et
షు

. ~~ చ mE
కె కాను. 4“ మ ఆ జ గ్‌ ఆగ 1 యః=వీయాజ మాని,
అమృతాయ_ మరణధర్యరహితు ద్‌ శ తుజ్యం దాశక్‌ _ నీ కొరకు
హవిస్వులను సనుర్భింజ గో, గుతఃనసుకీ హోమము చేయుటకు,

ణా టా జాడ రి జ క్ష
(సుక్‌ను (సాధనమును) కలిగి ఉందనే యశ్య = వీ యజమాని,

(యు
౭
రో
(0
Es
ర
ce
It
చ
EA
౮
క
£3
ఫ్‌
PA
ab
|
eb

యుచున్నారు, శశ
మావః = ప్రో(ఠతము వెయుచున్నాడొ,*8 అ అ యజమ స్కి రాయా=
ధనముతో
వేళలా ధనసబుదు కలవాడుగ నుండుగాక, అఘాయోః = పొవమును

of,

వియోాషక్‌ అ వీయాగమును పాొందకుండుగాక. ఎల్లి

కోరు హింసకునికి సంబంధించిన, అఆహః = హింస, (పాపము
ఏనం. ఈ యిజమానిని నపకివరత్‌ = వరించకుండుగా క (స్పృశించ
కుండుగాకు

వొాస్టం వీ ఏ దాశిత్‌. దాశ్ళదానే అసుధాతుననకు లేద్‌ నందు
అడా గమమునలన ఏర్పడిన రూపను, తే ఒా(హపయి) సుపొం౭ంసులుక్‌
అనుసూ(తముచే సప్తమీవిభకి (పత్యయమునకు శే అను ఆదేశము

"ర్ట

హుఆం అగునూతముచే సిప్‌, 'అడాగమమువలన రూవసిద్ధి,
సం. పొ, (10: యన్యత్య్వ మగ్నే అధ్వరం జుజోమోదేవోమ ర్తన్య

సుధితంరరాణకి। (వీకేదన్యద్ధో కా పా య విసా
"సాము యస్య విధతో వృధానః।

ప, పా, $; యన్యు త్వం, అగ్నే! అధ్వరం, జుజోషు!। జప మర

స్య సుఒధితం॥! రరాణః] (సీతా! ఇత్‌! అసత్‌! హో (తా
పా యవిష్ట, అసామ, యస్య] విధత!! వృధాసఃః

సొ భా, హే అగ్నే | రరాణః = దమమాణః డే వః.
దీవ్యమాన స్వం, యిస్యమర ర్హన్య - మనుషకన్వ సంబంధి సుధిత౦-
త్వదర్థం స ఘుస్టు నిహితం, తధ్వరర- అనువహాతం హవిర్లక్ష క్షణమన్నం,
పకొషే = ఫేచేధాక, హైయవీష్ట ౨ యువతమ్మ సొహో|తా_సహోతా
యజమానః _ *|ప్రీకీదవక్‌ _ (పీత ఏవభవేత్‌ | అసామ_తస్య యజ
మానస్య సంబంధిన? భచేమ'। యన్యవిధకః _ అగ్ని పరిచర్యాం

కుర్వతో యజన్తూవస్మ హో[తాదయః, వృభాసేకి _ యజ్ఞన్య వర్థయి
కారో భవంతికి.

ప థా, అను ౩ హే అగ్నే =ఓ అగ్ని! రిరాణణ (క్రీడించు
చున్న. దేవః = ఫకాశించుచున్న నివు యన్యమర్త స్యో-వీ మనుమ్య
నకు _ సంబంధించిన, సుధితం = నీకొరకు చక్కగా భదవేరచిన,
ఆధ్వరం' = నాశనములేని'హవిర్లక్షణమగు' అన్న మును, జుజోషం =
సేవించదవుగాక్క హేయవిష్ట' = ఓ యువప్‌డా, సాహో కా = హోత.

యగు ఆ యజమాని, పీశేదవక్‌ a కిన పొందుగాక, అసామ =
ఆఅ-యజమానికి సంబంధించినవారుగా అగుమముగాక, యస॥విధతః=

62

అగ్నికి వరిచర్యలు చేయు యజమానికి హోతా మొదలగు వారు]
వృుధాసకి = యజ్ఞమును న్ఫద్ది చెందించెడివారుగ నున్నారు,

వ్యా, వి. ఏ జుజోషకః= బాషీపపీతినేన నయోళ అనుధాతువు
నకు బహులంఛందసి అనుసూ (తముచే శ్లవత్యయము అడాగమము
వలన రూవసిద్ధి, అసామ _ అనభువి అనుధాతువునకు లోట్‌ నందు
అడుత్తమస్య పిచ్చ అనుసూ(తముచే ఆడాగమమువలన రూవసిద్ధి,

స్వ, వి: అసామ = ఇచ్చట అసధాతు వుయొక్క ఉత్తమ
పురుషకి విడ్వద్భావమువలన అనుదాత్తము వచ్చుచుండగా, ధాతు
స్వరము (స్వరితమ.) ఏర్పడెను,

సం, సొ, (11): చిత్తిమచిక్తించిన వద్వి విద్వాన్‌ పృష్టేవవీతా
వృజీనాచ మర్తాన్‌! రాయేచ నః స్వపత్వాయ
దేవ దికించరాస్వా దితి మురుష్యః

స, పొ, : చిక్తిం, అచితిం! చినవక్‌] వి) విద్వాన్‌! పృష్టోఒఇవ్క
వీశా! వృజినా! చ।. మరాన్‌। రాయే। చ। నః] సుఒ
అవత్యాయ దేవ] దితిం| చ। రాన్వ। అదితిం, ఊరుష్యః

సా, భా, ఏ విద్వాన్‌ = (పొణ్‌నాం పుణ్యపొవ రూపొణీ కర్మాణి
జాొనానః సోఒగ్ని 8, చిత్తం జః జ్ఞాతవ్యం పుణ్యం, అచిక్సిం = అనుపొదే
యత్తే నాచేత నీయం పొవం, యద్వాచిక్తిం నా జ్ఞానం అచికత్రిం ౬
అజ్ఞానం, విచినవఠ్‌ - వీచినోతు, వృధక్కరోతు, తత దృష్టాంతః!
పృష్టేవ _ యథాశ్వపాలక అశ్వానక, వీతా . కాంతాన్తి వృజినా-
దుర్వ హాణ్సి చ నృష్టాంవృష్ణానిక్ఞేయోపాదే యత్వేన వృధక్కరోతి
వద్వత్‌! కించమర్తాన్‌ - పుణ్యకృతోఒపుణ్యకృతశ్చ మనుష్యాన్‌ వృధ

63

క్కరోతు | హే దేవ అగ్నే, స్వవత్యాయ-ళో భన పు|తోపిీకాయ,
రాయే=ధనాయ్మ నకి. అస్మాన్‌కురు! దితిం _ దాతారంచ్క రాస్వ -

డేహి, అదికిం . అదాశుః సకాళాక్‌్‌ ఉరుష్య _ రక్షక

సొ,భా. అను. : విద్వానీ=|పాణులయొక్క పుణ్యరూవమగు కర్మలను
తెలుసుకొను ఆ అగ్ని! చితింఒతెబుసుకొన ధగిన పుణ్యమును అచింక్సి
తెలుసుకొనదగని పొవమును, యద్వాంజలేక, చిత్తిం == జ్ఞానమును,
చిల్తీం = అజ్ఞానమును వీచినవక్‌ = వేరువేయుగాక, ఇచ్చట దృష్టాం
తము, వృష్టేవ = ఎల్లైతే అశ్వపాలుడు అశ్వములయొక్క, వీతా =
వృజినా = ఖరించుటకు వీలువడ?, పృష్టాజవెనుక భాగములను
తెలుసుకొనదగిన దానిని తెలుసుకొని వేరుచేయుచున్నాడో అట్లు?
కంచ = $ంకనూ, మరాన్‌ = పుణ్యము చేయు వారిని పొవమొన
రించు మనుష్యులను వేరుచేసెదనుగాక! హే దేవ==ఓ అగ్ని? న్వవ
త్యాయ = వపభకరుడగు పుతునితో కూడిన, రాయే =ధనముకొరకు,
నః = మమ్ములను అనుగహించుము! డితిం =దాతన్కు రాస్వజ
ఇవ్వుము, అదితిం ఆ దానము వేయని వారినుండి, ఉరుష్య=మమ్ము

శగ్షిం చుము,

వ్యా, వి. 4 చిత్తిం=చితీ సంజ్ఞానే అనుధాతువునకు స్రియాం
కిస్‌ జఆనుసూ[తముబే కిస్‌ _వత్యయమువలన ఏర్పడినరూవము,
చినకక్‌ = చఉభచయనే అనుధాతువునకు లేట్‌ నందు అడాగమము
చేయుటవలన రూపసిద్ధిః దికిం _ దాణ్‌దానే అనుధాతువునకు కర్తరి
శ్రిన్‌ వత్యయమువలన రూపసిది, రాస్వ._రాదానే అనుధాతువునకు
లోట్‌ నందు న్యత్యయముగా ఆత్మనేపదమువలన రూససిద్ధి॥

సం, పొ. (కల్‌: కవింశశానుః కవయోఓదబ్షానిధారయంతో

64

_దుర్యాస్త్వాయోః। అక్షస్త్వ 6 దృఖ్యా అగ్భ్య
ఏతాన్సడ్భిః పశ్యేరద్భుకా అర్హ్య్యవీవై..8ః

ప, పొ, ఏ కఫిం[శశాసుః! కవయః | 'అదద్దాః నిఒధారయంతకి।
చుర్యాస్తు ఆయోః। అతః, త్వర్శి దృశ్యాన్‌, అగ్నే | :
ఏతాస్‌| వట్‌ఒభిః వశే అద్భుకాన్‌, అర్యః। వీవైణి

సా,.భా, ఏ హే అగ్నే 1'అయోః _ మనుష్యస్య, దుర్వాసు =
గృుహైమ, అధబ్ధాః - కినావ్య :తిరస్కృ తాశ్క బీభా రయలతః ఎనిన
సంతః; కవనయకి _ (కాంతదృళోదేవాకి, కవి మేధామినం త్వాం,
గశ్లాసుక _ హోత్తాభ వేతి శశంసుః। అతః కార ణా త్‌, అర్యః a
యజ్ఞన్యస్వాఘీ త్వశి. దృశ్యాస్‌_దర్శదీయాన్‌, అద్భు తాస్‌-అశ్చర్య
రూపో పేశానిం (వాధీస్‌, ఏతాన్‌. దీవాన్‌, ఏవైః.గమన శీల్లై ఫస పడ్మిః = అం
ప్రాదైః స్యతేజోభిక్కి పశ్యేశంజానీయా 81 -

స్కా భా, అను? హే అగ్నే = ఓ అగ్ని, అయో! =
మనుస్యులయొక్య, దుర్వాసను = గృహము లందు, అదబద్దాః = ఎవరి
చేత తిరస్కరించబడని, నిధారయంతకః _ నివసించు క వయః _
_కాంతదర్శులగు దేవతలు, కవిం =మేధావియగు నిన్ను, శశాసుః
హ్లోత్సగ అగుదువుగాక అని [పశ ౦సీ ల చి రి. అతః = అందువలన,
అర్యః = యజ్ఞమునకు అధివతియగు నీవు దృశ్యాన్‌ = దర్శనీయు
అగు, ఆద్భుతాన్‌ = ఆశ్చర్యకరమగు రూవమునుగల ఇల దాది
వీతాన్‌ = దేవతలను, ఏవైః = సంచరించు స్యభావముగల,, వడికి
పాదములతో (నీ తేజస్సులతో) వశ్యేః = వారిని చేరగలవు, చూడ
గలవు!

వ్యావీ, | దృశళ్యాస్‌ జ దృ శీరీ ( పేక్షణే అనుధొాతువునకు బుడు

65

సథాచ్చాక్స్‌ పి SS: (3-1. 110) అను న్యతపమవను కర్మ కప్‌
ర్‌ టలు ఇజ్‌ గ అక a we వ్‌
(ప్రత్యయ బు వలన రూపసిద్‌. ఏతంము' వలన గుబావం చాలెయ,
- = 4 or

శి . టీ ॥ . జర వ Tn Er SAP
సం ది. చృశారాన్‌- ఇచ్చట విధించబడిన అది పిత అగుదపలడ
ఇ రి
ల జన జో రా జ అబ a ~
అనుచాత ము పచ్చుచుండగా నానిని బాధించి ధాతసంత మెర్కడెను
4 స! (ow) Cu

సం. పా. (18 త్వమగ్నే వాఘతే న్ముపణీతిః నుతసోమాయ్స్ల మిద

యవిష్ణ।రత్నంభరశశమానా యఘు ప్వేపష్ప సయం స

ప షా. త్వం! అగ్నే!" వాఘతే! సుఒపనీతిః। ముఠజసోనమూయ! విధతే।

యవిష్ట। రత్సం। భర। శశమానాయ। సృ! పృధు! చర్మదం। అవే!

oy
చర్చ ఎస పా eH "
సౌ. భా. : 'హేయవిష్ట- యువతమ, మాపషేం-దీప యువి, యదాం-
ఈ చా వాని అణి లం

రేషాం ఘర్షణశీలహే అగ్నే, చర్హణిపాః

ఇ నె

అ
న షాగభాంకామ పూరకః, న్నుపణీతి? _ సుమాత్తర వేదార్ణిం పణయనీ
వభూతం, "చం దర_ ఆప్లాదకారి, “రత్నం - ఉత్త మంధనం; అవపే _
ఢ; a
టు

సా. భా, అను ! హేయవిష్ట= ఓయుపకుడా!, ము స్వే = ప్రకాశ
ముతో కూడినవాశ, యద్వా = ఇత్రరులకు " ఘర్షణను. కలుగజేయుఓ
ఆగ్ని, చర్చణవాః = కోరిన. వాటిని ఇచ్చుబదాగ్థరా మనుష్యుల కోరిక
లను తీర్చువాడా, నుపణీతిః = చక్కగా ఉత్తరవేదియందు (ప్ర

Ea

స్ట్‌
అ
fe

66
హు, నుతసోమాయ ఏథతే = నీకు సేవలు చేయు, శశమానాయ =
జ్ఞమును నిర్వహించు యజమానికొరకు,
చందు అహ్హాదకరమగు. రత్నం _ ఉత నుమగు
ఎ. అతని రక్షా కొరకు, భర. ఇచ్చెవవు గాక!

నద

తీ
wu)

రి. వి: న్నుక్రణీతః శీ జ పాపతో అనుధాతవునకు కర్మఃకి క్రి కక్‌

(ప్రత్యయము విధించబడొను. పృథుశ్చం_దం- ఇచ్చట సంహితా
పాఠములో _హస్వాచ్చందదోత్తర పదేమం[తః అను సూ తముచే
పృధు శబ్దమునకుపరములోగివిసర్గలకు నుడా/మము

నగా
రమునకు శ్చుత్వమువలన శకారమేర్చడెను,

స్వ. వి ను (పణీతిః-ఎచ్చటక్రన నిత్‌ గనుక తాదౌచనితి తి అశు

సూూతముచే (పశబ్రముసకు ఉదా త్తం సిద్ధించెను

నం, పొ; (14) ఆధాహ యద్వయ మగ్నేత్వాయా :
మాతనూభిః। రథం నకంతో అపసా భురిజో

రిజొరిబుతం యము;

నుధ్యఅశుషాబూః॥ '

. ట్‌
ఉం జె ఈం

1హా[యత్‌[;వయం। అగ్నే[త్వా2.యా।

పట్‌ ౬ఖిః।
హ స్తేభిః। చక్ళమ।

తనూభిః।రధం।న। కంతః। అపపా[భురిజోః।
యిుకం। యేముః। సుజ ధ్యః। అశు షాణా 81

మూ od

స. “పల . pa fae శ
సౌ.ఖాః: హే అగ్నే: అధహ-అవఖలు, వయంత్వాయా_త్వతా)_ మనయ
పడ్భిః-పాదైః, హస్తేధిః_హస్తెః,

క చకృమయత్‌- యస్మాత్కా రణాత్‌

మూముః

తనూబిః_ అ న్యెశ్చావయవై ర
కర్మ సిధ్యర్థంత్వాము పపాద
ఆనుమాఖా;_ త్‌ ర్మాణి

ర్ట

తస్మాత్‌నుధ్యః- సుక ర్యా వైఫ్‌,

ఇటో, చ 4
వ్యాః నంత స్త సేజగిరసః, బుతం-సత్యభూతంత్వాం,

ల్‌

మయరితా

67

బాహూ, తయోః ఆపసొ-_ మంథనాఖ్యేన - కర్మణా, యేచు
ఉద్యచ్చంతి। తత చృష్టాంత!, - రథంన-యథా కంతః కొరవ:
ఉల్చిన: శామంతో౬ ధ్వగావా హస స్త యోర్య్యథారథము ద్యచ్చ్భంతి
తద్వత్‌, యద్వా. భురిజో?. దేవాన్మనుష్యాంశ్చ భిభృత' ఇతి
భుఠిజోద్యావో పృధివ్యో! తయోర్మ ఫ్య, ఆపసా_ పరిచరణకర్మణా
సత్యభూతం తమగ్నిం యేముః = ఉద్యచ్చంతి।
అను హీ అగి?,!. ఓ అగ్ని! అధహ. అనంతరము: పయ,
త్వాయా-నీ ఆన్నుగహమును కోరి, పదిళ్ళి_ పాదములతో, హస్తేభిః.
హస్తములతో, తనూభిః. ఇతర అవయవములతో, చకృమయత్‌ -
ఏ కారణముచేత' కర్మ సిద్ధి'కారకు నిన్ను పొందెదమో, తస్మాత్‌
నధ అందువలని శోభన కర్మలను కలిగిన, తఆశుషాఖంథా;..
ర్మలను వ్యాపించిన తంగిరసులు, బుతం... సత్యస్వరూపుడగు
న భురిజో:.. భరించుచున్నారు. భురిజో. బాహూ తయోః...
బాహూవులతో, అపసా.. మధించుటమను కర్మచేత, యేము?-
న్‌న్ను ఉద్దీపతుని చేయుచున్నారు ఇచ్చట దృష్టాంతము
రథంన == వళ్తులే శల్చులు, బాటసొరులు తమ హస్తములతో
రథమును లాగుదురో ఆట్లు, యద్వాభురిజో?- దేవతలను
క్ట్‌లను చరించు ద్యోవో పృథివీలు, వోటి మథ్యలో,
అపసా = పరిచర్యల ద్వారా, సత్య స్వరూపుడగు ఆ అగ్నినం
తి

వి; అనో గంహిజుయాం నిపా పాతసక్టచ అను సూత్రముబే

దర్ప డెను, (కంత... డుకృళో కరణి అనుభొతువునకు

కతు పతంయపవు జేయగా బహులం ఛందస్‌ అను నూతముచెే
అతా ల$ ల

వికరళ్లు వత యమునకు లుక్‌ పిధించుటబవలన రూప స్‌ద్ది, భంది

(! - డుభ భణ థారభాహాః ప బయో అక ను ధాతువు: నళ తరణ్‌

a

6కి

ఉచ్చ (2-71) ఆను ఉణాది సూత్రముబచే అజీ ప్రత్యయము,
ధాతుష్పుశకు ఊకారము కపరత్వము సిద్దింనెను.

సం. పా: ఆధామాతురువసః సప్తవిపా జాయేమహి పథమా వేధసోన్యన్‌।
డివస్సు తా అంగరస్తో భవేమాదదిం రుజేమ ధనినంశుచంత?॥

ప. పా: అధ। మాతుః; ఉషసః।సప్త। విప్రాః జాయేమహి। (ప్రమా?!
వేధసః। న్యూన్‌। దివః।ప్ముకాః। అంగిరసః। భచేమ। అదిం! రుజే
మ! ధనినం! శుచంతః॥

సా, భా: వామదేవోఒనై్య; _షడ్భిరంగిఠోభిః సహబూతే, అధ-అపిచ,
మాతురుషసః_ సకాశాత్‌, సప్తసంజ్యాకాః, వమిపాః- (పొజ్జా
వయంస్మః, పథమాః.- (శేష్టావయం, వేధసః- అగ్నేః పరిచార
కాన్‌, న్ఫన్‌, వేధసః_ విధాత్యన్‌ రశ్మీన్‌వా, జాయేమహి_వయం
జనయామః। దివః- ద్యోతమా నస్వాదిత్యస్య, పుతాః-వయం
అంగిరసోభ వేమ_"బూతి మంతఃస్యామ। శుచంతః- దీప్య మానా
వయం, ధనినఠి. ఉదకవంతం, అదిం . మేఘం,రుజేము.
వర్హార్థంభింద్యామ। ఎద్వాథనినం _ వణినామకాసురాపహృత
గోధ నయుక్తం. ఆ(దిం_ పర్వతం రుజేమ॥

సౌ.భా. అను; వామదేవుడు ఆరుగురు అంగిరనులతో కూడి అట్లు
చెప్పుచున్నాడు. అధ_ ఇంకనూ, మాతురుషసః- తల్లియుగు
ఉషస్సు సకాశము నుండి వచ్చిన, సప్త = ఏడు సంఖ్యతో
కూడిన, విపా- (పాజ్జులము మేమున్నాము, ప్రధమాః జ (షు
లమగు మేము, వేధసః = అగ్సియొక్క పరిచారకులగు నరు
లను, వేథసః_ విధాతలను లేక కిరణములను, జాయేమహి..
మేదు ఉత్పాదన చేసెదము. దివః. (పకాశించు ఆదిత్యుని,

౮9

వృతా! వృుతులగు మేము. అంగిరసోభవేమ. ఐశ్వర్యపంళు
అగ ఆగుదుముగాక। శుచంతః. (ప్రకాశించు వేము, ధనినంఎ
ఉదకముకో కూడిన, ఆ(డిం_ మేసుమును, రుటేమఎ వర్గము
కొరకు భేదించెవము. రుద్యా-ధనసినం.పణియను పేరుగల
అసురునిబెత అపహరించబడిన గోధనముతో కూడిన, ఆ(దిం.

భరంతమును. రుజేమ_ బేదించెదనముగాన॥
ఇ! -

వ్య ఏ: బాయేమహిం. జన్మిపాదుర్భా వేధాతువునకు విధిలిజ్‌ నందు
జ్ఞాజనోర్జా అనుసూ తముణే జాదేశము వలన రూపసిద్ధి. వేధసః=
డుదాఖ్‌ ధారణ పోషణయూాః అను ధాతువుసకు విధాళోవేధచ
(4.224) అను ఉణాది సూతముచే అస్మపత్యయము, ధాఈ
వునకు చేఢ అను ఆదేశము వలన రూపసిద్ధి। దివన్సు(తౌః=
సంహితా పాఠములోషష్ట్యాః పతిప్పుత అనుస్యూతముచే దివః
అనుచోట విసర్షలకు సత్వము వలన రూపమేర్చడెను.

నేం, పొ: (16) అధాయథఖానః పితరః పరాసః (పత్నాసోఆగ్న బుతమా
శువాణా!। శు చీదయనస్టీధితిముక్ష శాసః కామాభందంతో అరుణీరప
వన్‌. .

స

ఏ, హి: ఆధ యధా! నః పితరః: షరాసః। పజ్నాసః। అగ్నే!
అముతం। అశుహోఖాక।! నుచి! ఇత్‌! ఆయన్‌! దీధతం। ఉఊర్థఒ
శన కామ। భవవండః। అరుణీ?। ఇప; వన్‌॥

సొ, భా: హే అగ్నే, అధ_ అపిచ, పరాసణ (శేష్టాః, ప్రత్నాసఃం పురా
భూః, యుతం. సత్యభూతం యజ్ఞం, యధా. యకావతి, ఆగు

మావ గ ౨ అశ్నువానాః। నః == అస్మాకం, పితరః. ఆంగిదసః,

70

“= కునుం చిప్ప ంస్థోనం, ఆయన్‌. ఆగచ్చన్‌, తధాదీఢిజం. చేఖళ్ళా
గచ్చన్‌। "కించ ఉక్టశాసః ఉఊడ్జానాం శ స్తాణాం శంసిజ్రారః,
జాము. క్షయకారణం . తమః "హొపంవా; భిరిదరతః. వినాశ
యంత; ఆఎగిరసః, ఆరుణీః= అరుణవర్ణాః పణిఖరపహృతాగా
ఉపసోనా, అప్మవన్‌= -అపావృవ్యాన్‌. ప్రకాశతనంక ఇత్యద్థః॥

పౌ,భా. అను; హీ అగ్నే! ఆ కీ ఆగ్ని, ఆధ = ఇంకనూ, పనాన? డా
లోస్తులు, (పక్నాసః జ ప్రావునులు, బుకం.. సత్య స్వరూప
మగు యజ్ఞమును, యధథొ = ఎ బ్లకే, అశుషాణాః = పొందు
చుస్న, వ మాయొక్క, పి పితరః. తండులగు అంగిరసులు,
కుచ్‌ (ప్రకాశించు స్ధి పానమును, అయస్‌- పొందీరి. తొ, దీధి
తం. అక్ష తేజస్సును. పొందిరి: కించం ఇంగనూ, ఉఊక్తశాసఃం
కష్టములను శంసించువారు. కొమ-_ కీణిరిచుటకు కారణమగు
తమస్సును, భిందంతః.. నాశన మొనర్భు అంగిరనులు, ఆరు

ణీః.. అరుణ వర్ణములు, పణులనబడు రాొక్షనులచేత అవహ

రించటడగిన గోవులను లేక. ఉషస్స్ఫులను, ఇపవ్మవన్‌- |పశాగింప
చేసిరి,

జ్యా వి. అయన్‌. ఇణలొగడా ఫభొతువునకు అజ్‌ నందు గభోయల్‌,
అము నూూతముచి యల్‌, ప్యత్యయుము గా అడాగమము వలన
రూపసిద్ధి దీధితిం-దీధీజ్‌ దీప్పి దేవనయోః అనుధాతువునకుక్తి న్‌
ప్రత్యయము - వలన హపహాపసిటి, హస్యము భాండసీము
అరుణీః. గొరాదిగమాదవ

a

రె
ts
cr t
స్‌

ళ్‌
ల
ర్‌
హ్‌
గ్గ
క్‌
షి
ce
౬
శ్చ
6
tr
క
ఓ
సన
కక
Cy!
జ
చా
(ta
చూ
క్ట
i
te

కి

దా

72

న ఆ a wire
౯: షీ ఆన ఒక | శ అక ఇ - 5 ' 1m సో లీ వ శ
ము ఆ సంపర్కము సర |. అట్ల శ్‌ పరుచు మున్నా ఆ

| ఇళ ఓనం ఫదంత?ః = మామ
అట్లు తాద్భకాః = ఆటువంచటివౌరు, అగ్నిం చంచ? ==

స్పులచే అగ్నిని ప్రకాశింపచేయుచూ,. ఇందం వవృధంతః ==

సోమరసము లేక స్తాతముచే ఇం దూని వృద్ధిపరచు అంగర ను అ,
పఠకిషదంత: ౬ చుట్టు పక్కల సం ంచరింమచు, ఊరగం ణు
గొప్పుడగు, గమర్థం యు గర మ్హరాహనమువు, ఆగ్మన్‌ == ' పొందిరి.
ప శమంతక హ్మాక బ్రాగ్న సంతమోఃతమా: ఆను ధాతుపునకుళశే తు
ప్రత్యయము, పాసూధ్మా ఇతొాది నూూతముచె ఛమా దేశము
వలన రూపసడ్ధి. పవృధంతః. వృధ వర్ణణ. అను భాతువునకు
ద్యత్యయముగా పరస్మై పదము, శత్ళ పతర్ణయము పరములో

టె
[1
6
a
ఉ
జ
లే
ట్ర
సే
df
a
టి
ళ్‌
జ్జ
ష్‌
ప్లా
థి
చు
Ee
fk
లీ

యజమ. యంగోసంపుం, ఆంతి. సరం సమీపే, ఆఖఃత్‌

73

ఆసమాంతాదిందో౬పశ్యత్‌। తత్ర దృష్టాంత?_ యూభేవమయ థా
పశ్యః = పశూనాంగవాంయూధాని, కుమతి_ అన్న వత్యాఢ్య
గృహే వర్తమానాని పశ్యంతి జనాస్తద్వత్‌। యద్వా-హే అగ్నే!
తవ పరిచారకోజఒం౦గిరోగణ!। దేవానాం- ఇందాదీనాం, యజ్ఞని
మయో౭ యంజనః, అంతి.మదంతికే, పశ్యః_ పణిబిరపహృ
తాన్‌ పశూన్‌, ఆఖగత్‌_ సమంతాత్చశ్యతి। తత దృష్థాంతః-
యధథాకుమతి-_ శబ్రంకుర్వాణేగవాంయూథాః యూధే పశూన్‌
పశ్యంతి తద్యతి! మర్తానాంచిత్‌-_ మనుషాాణాం- ఊర్వశీః =
ఊరుభ్యాం అశ్ను వానాః। [ప్రజా అక్నపన్‌- తాభిరాని తాభిః
గోభిః, క్ష్‌ప్తాః- సమర్దా అభవన్‌। చిత్‌_ అపిచ, అర్యః- స్వామీ,
లభ్ధ గోధనః, ఉపరస్య- ఉప్పస్యనిషిక్త స్యాపత్యస్య, వృథే-
వర్ధనాయ, సమర్జో భవతి! తధాయోః_ మను నుష్యస్య భృతాాదేశ్చ
పోషణే సమర్దో భవతి!

సౌ. భా. అను; 4 = తేజోవంతుడప గు ఓ అగ్ని! దేవానాం = అంగి
రనులకు సంబంధించిన, యజ్ఞనిమ = ఎ గోగణమును, అంతి =
పర్వతమునకు సమీపమునందు, అఖ్యత్‌ = ఇందుడు పూర్తిగ
దర్శించెనో. ఇచ్చట దృష్టాంతము = యూధేవ == ఎక్షైతే,
పశ్వః_ గో సమూహములు, కుమతి_ ధనధాన్య సమృద్ది కలి
గిన వారి గృహములో ఉన్న వాటిని జనులెట్లు చూచెదరో అట్లు,
యద్వా= ఓ అగ్ని! నీకు సేవచేయు ఆంగిళనుల సమూహము,
దేవానాం = ఇందాది దేవతలలో, యజ్జనిమ- ఏ జనుడు (ఏత
రము), అంతి- నాసమీపములో, పశ్వః- పణులు అనబడు
అసురులచేత ఆపహరించబడిన పశువులను, ఆఖ్యత్‌_ పూర్తిగ

74

దర్శించెను. ఇచ్చట చృష్టాంతము-_ యధథాకుమతి = శబ్దము
చేయు చున్న గో గణములు పశువులను చూచుచున్నవో. _ అట్లు
మర్తానాంచిత్‌ = మనుష్యుల యొక్క, ఉర్వశీః = ఊరువుల
ద్వారా వ్యాపించిన, (ప్రజా ఆకృ్ళ(పన్‌ = వాటి ద్వారా తీసుకు
రాబడిన గోవులచేత సమర్థులయిరి. చిత్‌ = ఇంకనూ, అర్య:-
గోసంపదను పొందిన యజమాని, ఉపరన్య = చక్కగా సేచనము
చేయబడిన పు తుని, వృధే- వృద్ధి కొరకు సమర్థుడగుచున్నాడు.
తభాయోః.- అట్ట మనుష్యుడు, సేవకుల పోషణలో సమర్జుడగు

చున్నాడు.

వ్యా.వి; కుమతి. కుదిత్యన్ననామ టుకు శబ ఆను ధాత్తువునకు
ఖావార్థములో కప్‌ (పత్యయము, దానిక లోపము. కుత ఆను

చోట తకారలోపము ఛాందసము. తదస్వాస్తి అను న్లూత్తముచే
మతుప్‌ (ప్రత్యయము విధించబడెను. అఖ్యత్‌.. బ్యాప్రకథనే

ను ధాతువుసకు లుజ్‌ నందు చ్చేరస్యతి వక్తి ఖ్యాతి భో౭_జ్‌
అను స్యూతవ చే ఆజావేశము, ఆతోతోపః అను సూూతముచే
ఆకారలోపము వఐన దూపసిద్ధి. జనిమ_ జన్నీపాడుర్భా వే అను
థాతువునకు హృజనిభ్యామిమనిన్‌ ఆను సూత్రముచే ఇమనిస్‌

(పత్యయము విధించబడెను.

స్వ. వి కుమతి- హస్వనుట్‌ భ్యాంమత్రుప్‌ అను న్యూత్రముచేమతుప్‌
నకు ఉదాత్తము సిద్ధించెను. జినిమ.. ఇమునిన్‌ (పత్యయము
నిక్‌ గనుక ఆద్యుదాత్త మేర్చడెను,

నం. పా: (19) అకర్మత్తే స్వపసో అభూమ బుత మవసన్నుషసో
విభాతీః। ఆనూసనమగ్నిం పురుథా నుశ్చం[దం దేవస్య మర్మ
జత శ్చారుచకుః॥

75
ప పా: అక ర్మ।తే। సుఒఅవసః। అభూను।; బుతంఎ। అవ్మసన్‌। ఉపషసః।
విభాతః। ఆనూనం! అగ్నిం! పురుధాః సుఒచందం। దేవస్య!

మర్మ జాత ః॥ చారు! చకుః॥

అత్మ నవు! క టో బలి ఆలో టల జ ఓక ఓ మట.
సా భా: హే అగ్నే, తె_తపవరిచరణం. అకర్మ-కుర్మః, తేన కర్మణా
7

స్వపనః- శోభన కర్మాణః, ఆభూమ।! విజబ్రాతీః- వ్యుచ్చంత్యః-
ఉషనః, బుతం- తేజః, అషసన్‌, ఆచ్చాదయంతి ధారయంతి
త్యర్ధః। తధాత ఉపషసః, అదూనం-_ సంపూర్ణం, పురుథా-_
బహుధా, నుశ్చండం- సుష్ట్వాహ్లాదకారి ఖం, యద్వాసుహిరణ్య
మగ్నిం ధారయంతి। కించ దేవస్య- ద్యోత మాసస్యతవ, చారు-
మనోహరం, చక్షుః. తేజః। మర్మ ఎ్రజి తేకి= పరిచరంతో వయం
స్వపసో౬ బూమేతి పూర్వేణాన్వయః॥

సా. భా. అను: హీ అగ్నే- ఓ అగ్ని, తే. నీ సేవను, అకర్మ- చేసి,
తిమి దాని వలన, స్వపసః- శుభకరమగు కర్మలను గలవారుగా,
ఆభూమ_ అయితిమి. విభాతీః- వెలుగులను, ఉపషనః. ఉష
స్సులు, బుతం- తేజస్సు, అవ్నసన-_ ధరించుచున్నవి. తథా_
అ, తఉషసః_ ఆ ఉషస్సులు. ఆనూనం._ సంపూర్ణుడు,
పురుశా. బహువిథములు, సుళ్చం డం-_ చక్కగా ఆహ్హ్లాదమును
కలిగించు, లేక చక్కటి బింగారువన్నె కలిగిన అగ్నిని ధరీంచు
చున్నారు, కించ. ఇంకనూ, దేవస్య- మ్రకాశించు ని యొక్క,
చారు_ మనోహరమగు, చక్రుః తేజస్సును, మర్మ ఎబెతః- శి

వించు మేము శుభకర ర్మలను చేసినవారగుచున్నాము.

వ్యా. వి: ఇకర్మ- డుకృజకరణే ఆను థాతువునకు బహులం
చంథసి ఆను సూతముచే వికరణ (పత్యయమునకు లోపము

న

వలన రూపసిది. మర్శ జతః.. మృజూష్‌ శుద్దౌ అను థాతువు
చా
(న్న వా శా ఎదీ ను బల తవ
నకు యజ్‌ బుక్‌ (షర గములో రుగికౌచలుకి అను స్నూతము
చె అభార్థసమునకు రుగాగచుము, శత్మపత్యయము పరములో
A 7 ఇ a య్‌ ఎత్తే

ఉండగా, నాభ్యస్తాచ్చతుః అను స్మూతముచే నుమ నిషేధము
వేయజబజడినది.

పా; (20) సతాలో అగ ఉచథాని వేధోఒవీచాము కవయేతా
జుపస్తు।ః ఉచ్చొచస్వక్యయిహి వన్యసోనో మహో రాయః పురు

వాత (పయండ్‌॥

fp
£
&
(థ్‌
(3
సీ
ag
fr
y
బ్ర
tub
శ్‌
(0
మ్మ
ర
ర్త
a
ఈ
tl
త్త

జాషసం। ఉత్‌! శోచసం। కృణుహి। వస్యసః। నః! మహః!

శే
1
3
శ
లే
౧
rf
1
ts

క |! పః యంధి॥

బా: వెథః-_ త గ్గ వయే_

z థః విధా ర్త ఆగ్నే, కవయే_ మేధావినే, తే_ తుభ్యం
ఏతా_ ఎడాని, ఉచధాని_ ఉరక్టాని శస్త్రాణి అవోచామ! త్వంతా-
తాని, జుషస్వ_ సేవన్వ। కించత్వం ఉఊచ్చొచస్వ- ఉద్దీప్యస్వ,
చః ఆస్మాన్‌, అవస్యసః - అతిశయేన ధనయు కాన్‌, కృణుహి_

కురు; తదేవోచ్యతే. పురువార_ పురుభిర్భహు భిర్వరణీయః।

మయోరాయః_ మహద్ధనం, పయంధి. అస్మ భ్యం పయచ్చ॥

జా ఆను. వెధః-_ సృష్టి కారకుడగు ఓ అగ్ని, కవయే.. మేధావి
యగు, తే_ నీకు, ఒతా- ఈ, ఉచథాని- శస్త్రములు (ఆయుధ
ములు) చెందినవని,. ఆమోచామ = చెప్పుచున్నాము. త్వం =
నీవు, తా= వాటిని, జుషన్వ- సేవించుము, కించ = ఇంకనూ,

va

fF న్యా Y/Y £
త్వమాచ్చోచస్వ- నీపు పకాశించుగాక, నః_ మమ్ములను, వస్య

77

సః = గొప్పధనవంతులుగ. కృణుహి = చేయుము, పురువార ==
అనేక మందిచేత వరించదగిన ఓ అగ్ని! మహోరాయః-
గొప్ప ధవమును, (పయంధి: మాకు అవ్వుము.

వ్యా.వి: ఆవోచామ_ వచపరి భాషణే ధాతువునకు లుజ్‌ నందు చ్లికి
ఆజాదేశము విధించబడెను. కృణుహి- కృవిహింసాకరణయోః
అను ధాతువునకు లోట్‌ మధ్యమ పురుష ఏకవచనము.
యంధి = యమధథాతువునకు లోట్‌ నందు బహులం ఛందసి
అను స్నూతముచే వికరణ (పత్యయమునకు లోపము. వాఛందసి
అను సూూతముచే హి అనునది వికల్పము గపిత్‌ గనుక అబి
"త్రశ్చ అను సూత్రముచే ధి అను ఆదేశ మేర్పడెను.

78

వా (1 హిరణ సః సమవర్తతా (గేభూతస్య జాతః పతిరేక

ఆసీత్‌! సదాథార పృధివీంద్యాముతేమాం క్ర స్కై దేవాయహవిషా

గ
౪

, పా. హిరణ2 గరుక! సం। అవర్తత। ఆగే! భూతస్య। జాతః।

ది 2
పతిః ఏక అసీత। సః! దాథార। పృధివీం। ద్యా్యం! ఉఊత।

ఇమాం॥ కస్మె[! దేవాయ! హవిషా! విధేమ॥
ba

వ nn * తం ల ఎరు PE భజ పభా_

వారతార్టిగర్భుక హిరణ్మయ స్యాండస్య | ర భూత? (ప్రజా

త రి రణగరుక! యదా హిరణ్మయో ఒండో గర్భవద్యస్యో-

యా క షా ఆ షె లి

ఖు యా జట బ్‌ సీ గ Ee సూతా a

ఒరె వర్తతే సోఒసా స్మూత్రాత్మా హిరణ్యగర్భ ఇత్యుచ్యతే।
_ MTA TN డా

ఆగ- (పపంచోత్సత్తేః పాక్‌, సమవర్తత- మాయాధ్యక్షాత్సి

సృక్షః పరమాత్మనః సకాశాత్సమజొయత। యద్యపి, పరమా
కః తథాపి తథడుపాధీ భూతానాం వియదాదీనాం
సూక్ష్మభ భూతానాం (బహ్మణ ఉత్పత్తే స్తదుపాహితోఒ ప్యుత్సన్న
ఇత్యుచ్యతే, సచజాతః_ జాత మాత్రవివ। ఏకః-_ అద్వి తీయ;
స్య- వికారజాతస్య (బహ్మాండాదేః, సర్వస్య జగతః,
పతక. ఈశంర ఆసీత్‌, నకేవలం పతి రాసీదేవ అపితర్హిసహిరణ్య

వ దివం, ఉత = అపిచ,

వా షు. అల్‌ _ య లా ఇ అరి గ్‌ా -_
అంచ దాథార- దారయిత్‌! వస్కై- కం |పజాపతింం దేవాయ.
న
ణు మ r ~ 7 చ నై Wu అలీ ఆలో ణ్‌
దల చానా సదంతమంుట ౦, హవిహా_ పాజాపత్యస్య పశోర్వపా
శాన

79

_ రూపేతై కకపాలాత్మ కేన పురోడాశేన వా, విధేమ... వయమృ్మత్వ

శు!
జ పరిచరేను॥ |
హొ భా. అను: హిరణ్యగర్భః ; బంగారు మయమగు అంశనవానుము
గర్భ భూతుడగు పటాపతి హిరణ్య గర్భుడు; లేక. బంగారు

మయమగు అండము. గర్భము వలె ఎవరి ఉదరము నందు

ఉండునో అతడు హిరణ్య గర్భుడనబడుచున్నాడు. ఆ 7 =

(పపంచోత్సత్రికి మునుపు, సమవర్హత = మాయా,

సృష్టించవలెనని కోరికగల పరమాత్మ యొక్క సకాశము నుండ
చు

ఉద్భవించెను, ఎబ్లననూ పరమాత్మయే హిరణ్యగర్భుడు,

ఆయిననూ డానికి ఉపాధి భూతములగు వియవాదులు (గంగా

సూక్ష్మ భూతములు, (బ్రహ్మ నుండి ఉత్పరగ్నృములై నవి గనుక
(బ్రహ్మను ధరించిన, సృజించిన పరమాత్మ కరాటే ఉ్బ్పన్నుడని

పిలవబడుచున్నాడు సచజాతః = ఆ హిరణ్యగర్భుడు పుట్టి
నంతనే, ఏకః = _అద్వితీయుడై , భూతస్య=. వికార రూప
మగు ట్రహ్మాండాదులకు, _సకల జగత్తునకు, పతిః = (షభువు,
ఆసీత్‌ = అయ్యెను, కేవలము (ప్రభువే కాదు ఆ హిరణ్య
గర్భుడు, పృధివిం = విస్తీర్ణమగు ఆకాశమును ఉత_ఇంకనూ
ఇమాం. మనచేత చూజేబిడుచున్న ఎదురుగనున్న భూమిని
(యద్వా = పృధివీత్యంతరిక్షనామ) ఆకాశమును మరియు భూ
మిని," చాథార = థరించుచున్నాడు క స్మెక౦ం = (వజాపతిని,
చేవాయ.. దానాది గుణములతో కూడన వానిని, హవిషా-
(పాొజాపతర్థ పశువుకు చెందిన వపా రూపము ఏకక పొలములో

కరాడిన పుడోడాశముతో, విధేమ-_ బుత్విజులమగు మము

R0

వ్వా. వ: దాధార- (ఛారయతి) ఛందసి లుజ్‌లజ్‌లిటః ఆను నూత
ముచే లిట్‌ సార్వకాలికముగా (ఎల్లప్పుడు) విభించబడెను.
తుదాది గణము కనుక ఆభ్యాసమునకు దీర్హము వచ్చెను.
విదేను- పరిచరేమ_ “విధతిః పరిచరణకర్మా” అను వచనము
వకారము ఇచ్చట ధాతువు సేవనార్ధములో (పయోగించబడెను.

నం. పా: (2) యఆత్మదా బలదాయస్యవిశ్య ఉపాసతే (ప్రశిషం య
స్యదేవాః। యస్య ఛాయామృతం యస్యమృతు్యః కస్మె దేవా
యహవిషా విధేమ!

ప పా: యః! ఆత్మదాః। బల౭దాః।! యస్య! విశ్వే! ఉప౬ ఆసతే।
(పజశిషం। యస్య! దేవాః। యస్యః ఛాయా! అమృతం! యస్య
మృత్యుః! కసె! డేవాయ! హవిషా! విధేమ॥

సౌ, భా. యః. (పజాపతిః, ఆత్మదాః.. ఆత్మనాందాతా, ఆత్మనోహి
సర్వే తస్మాత్‌ పరమాత్మన ఉత్పద్యంతే। యధాగ్నేః సకాశాద్వి-
స్ఫు లింగాజాయం తేతద్వత్‌। యద్వా- ఆత్మనాం శోధయితా।
బలదాః- బలస్య చదాతాశోధయితావా! యస్య చప శిషంప
కృష్ణశాసన మాజ్ఞాం, వి శ్వే_ సర్వే (పాణినః, ఉపాసతే_ పార్థ
యంతే సేవంతేవా। తధాదేనా అపి_ యస్య పశాసనముపానతే।
ఇపిచామృతం- అమృతత్వం, యద్వాఆమృతం.మరణంనాస్తర్థ-
స్మెన్ని త్యమృతం నుధా! తదపి యస్య పజాపతేః ఛాయా-
భాయేవ, వర్తిభవతి! తప్క్మైక స్కై దేవాయేత్యాది సమానం
పూర్వేణ హవిషా పురోడాశాత్మనేతి తువిశేషః॥

య

శా. వా. అను య! ఒపజాపతి, ఆత్మదాః- ఆతులను ఇచ్చువాడు,
! e
నై నే తి. క ఇ ణే క
ఉవాత్మలన్నియు ఆ పరమాత్మనుండి ఉత్పన్నమగుచున్నవి.
యక

అ టై ల ఒచ్చి య లర. అ టక CT లాయ లం ఆద
ఎరుక అగు) ఎకాశీయరు ఎంఈ నిబాకవింలు జనించుచున జో
న చ యు a

81

అట్లు, యద్వా- లేక ఆత్మలను (పకాశింపచేయువాడు, బల
దాః బలమును ఇచ్చువాడు లేక (పకాశింపచేయువాడు, య
స్యచ|పశిషం- ఎవరియొక్క గొప్పశాసనమును, విశ్వే. సకల
పాణులు, ఉఊపాసతే_ సేవించుచున్నారో. తధాదేవా ఆపి =
అక్లే దేవతలుకూడ ఎవరు ఆజ్ఞను పాటించుడురో, ఆపిచ. ఇంక
నూ, ఆమృతం౦ = ఆమృతత్వమును. మరణమును పొగొట్టు
సుధ, తదపి- అదికూడ, యస్య = ఏ (పజాపతి యొక్క,
ఛాయా. నీడవలె, వర్తి. ఉన్నదో, మృత్యుః = (పాణములను
అపహరించు యముడు కూడా, ఛాయేవ-_ నీడవలె ఉన్నాడో.
తస్కైక స్కై దేవాయ హవిషా విధేమ అను బుక్‌ పాదమునకు
తాత్సర్యమును పూర్వ మంత్రములో వలె తెలుసుకొనవలెను

వ్యా. వి: (పశిషం- శాసు ఆను శిష్టా అను ధాతువునకు శాస ఇత్‌
(6-4-34) అను సూతముచే ఉపధకు ఇత్వము శాసివసిఘసీ
నాంచ ఆను సూతముచే సకారమునకు షత్వము విధించగా
రూపమేర్చడెను,

స్వ. వి: ఉపాసతే. ఆ సధాతువు అనుదాత్తేత్తు అగుట వలనల సార్వ
థాతుకము అను దాత్తమును పొందదుండగా థాతు స్వరము
(ఉదాతృం) ఏర్పడెను, తిజి చోదాత్త వతి అను స్యూతముచే
గతి సంజ్ఞను పొందినది (ఉప అను దాత్తమును పొంటెచు.
అమృతం. బహ్నువీహౌనజోజరమర మిత మృతా ః అను
సూత్రముచే ఉత్తర పదాద్యుదాత్త మేర్చడెను.

సం. పా: (కి) యః (పాణతో నిమిషతో మహితై షక ఇదాజా జగతోబ

భూవ। యఈశే అస్యద్విపదశ్చ తుష్పదః కస్మె దేవాయహవిషా
విదేవు॥॥

£1 ఈ

ree

Mi

i

వ

ఆ బో
1 గతః! బమయా

rr
WF tee

al

ఇటో

My

న

జ ™
కంటి

పఫ్‌ =

రా, ఖా, జ
vod

a
6

కలిగిన మనుమ

బక ఇ

_
>
జ

ర
ఎం

py
ws

గణములోనిది, అను

దాతే త్‌ గనుక అకార

ము, ధాతువు అను

వచ్చుచుండగ థాతు స్వర

క్ష

LEN
చప
ఆలీ

చే అనువాత.

ఇదమ్‌

న (తముచే

c

ళీ

ఊచతిదం బతొంది

పా. యస్య। ఇమే! హిమఒవంతః।

ప

(దం! రనయా! నహ। అహుః!: య

య

(ae)
చా

ఇతి!

శ్ర దేవాయ! హవిషా। విభేమ॥

హ్‌

తేన బహువచనాం తేన

ంతీతి హిమవాన్‌,

బి
Cu

పేణావపానా

సౌ, భా; హిమా ఆస్మిన్‌

ఇాగN!
య

త్వా త్త దూ

ఠా

నన.

జడల
mre

సర్వాన్‌

ఇదం క
న! ము తత

84

దిశ ఈశానాంతావా! తధాబాహూ_బాహవోభుజాః. భుజవత్చా
థభాన్యయు క్రాః 'పదిశశ్చ యస్యస్వ భూతాః, తస్కెకస్మా

ఇత్యాది సమానం పూర్వేణ॥

సౌ. భా. అను; హిమవంతః = హిమవత్వర్వతమును ఉపలక్షణు
ముగా, ఇమే = కనబడుచున్న ఆన్ని వర్వతములు, యస్య =
(పజాపతియొక్కు, మహిత్వా = మాహాత్మ్యము, ఐశ్వర్యము
అని చెప్పుచున్నారు. ఆయన చేత సృజించబడుటవలన, ఆ
రూపములో ఉండుట వలన, తధా_ అసే, రసయా = నదుల
తో పాటు, సము[దం = అన్ని సముదములను, యస్య = (ప్రజా
పతి యొక్క మహాభాగ్యముగ, అహు?ః-_ సృష్టిని గూర్చి తెలిసిస
వారు చెప్పుచున్నారు. యన్య చేమాః (ప్రదిశః- తూర్చుతో
పారంచమై ఆగ్నేయము మొదలు ఈశాన్యము వరకు గల కోణ
దిక్కులు, తథధాబాహూ = అశ్షు భుజములు, భుజమువలె
ప్రాధాన్యతను కలిగినవి దిక్కులు ఏ (ప్రజాపతి యొక్క అధీన
ములో “అటువంటి |పజాపతిని సేవించెవము” అను చివరి పాద
విషయ.ము మొదటి మంతములో వలె తెలుసుకొనవలెసు,

వ్యా. వి: తనయా. అర్శ ఆచిగణములో పఠించుట వలన అచ్‌ ప్రత్య
యము విథించబడెను, జాతి వాచకము గనుక (రసయాా ఏక
పచనము ఏర్పడెను. బాహూ == ఇచ్చట వచన వ్యత్యయము

వలన బహువచనార్హము (బాహువులు) సిద్ధించును,

సం. పా" ర్‌ యన డౌకరుగా పృధివీ చడ్భళ్లా యేనస్వః స్త్రభితం
మేన నాకః। యోఆంతరికే రజపోవిమానః కస్మె దేవాయ

8S

ప. పొః యేన; దో్యః। wu పృదివి। వ! దృళ్లా! యన! సంజరిజ్‌
స్వః। స్త సవితం!: యేన! నాకః! యః। అఆంతరిక్షే! రజసః! విజ
మానః। కస్ట్కై! దేవాయ! హనిషాః విథేమ॥

య

సొ, భా; యేన (పజాపతినా, ద్యాః_ అంతరిక్షం, అ! ఉదుర్ణం

విశేషా గహనరూపంవా, వృధివీ_ భూమిక్చ. దృళ్టా- యనస్థిర

కృతా, స్వః- స్వర్గశ్చ, యేనన భితం- స్పబ్దంకృతం, యథా
న)
గడ

వ్‌ రగ శాణాలి
ధోన పఠతతితధో పర్యవస్థాపిత మిత్యర్థః! తధానాకః- ఆదిత్య
శ్చ, యేన అంతరికేస భితః। యశ్చాంత రికే రజసః. ఉద
—
కసం, విమాన. నిరాః సెకసె తం!
ర్ట విమానః నిర్మాతా, తస్మైకస్మా ఇత్యాదిగ 0

సొ. భా, అను. యేన = పజాపతిచేత, దః = ఆకాశము, ఉ(గా =
విశాలము, శకి వంతము, విశేషము, గహనము కాని రూపము,
పృథివి = భూమియు, దృళా = ఎవరిచేత న్టైవముగ వచేయబ
డెనో, స్వః = స్వర్గము, యేనస్తభితం = ఎవరిచేత స్పబ్దముగ
చేయబడెనో_ క్రంగపశకుండా పై లోకములో ఉండునట్లు చేయ
బడెను తవానాకః = అమే నూరుుడు ఎవరిచేత ఆకాశము
నందు (ప్రతిష్టించబడెనో, యశ్చాంతరిక్షే = ఎవరై తో ఆకాశము
నండు, రజనః = జలముయొక్క, విమానః = నిర్మించువాజా
యెనో, “అటువంటి (ప్రజాపతిని సేవించెచము” అని చివరి పాద
మునకు భావము మొడటి మం(తములో వలె గ్రహించవలెను,

వ్యా, వి: సైథితం- ల్‌ య. ఇత్యాది సూత్రము నందు

ణ

86
ప, పా: యం! [కందసీ ఇతి! అవసా। తస్తభానేఇతి! అభి! ఐక్లేతాం!
మనసా! రేజ మానేఇజతి! యత। ఆధి॥ సూరః। ఉత ఇత$।
విఒభాతి! క్ప్మె! దేవాయ! హవిషా। విధేమ॥

సౌ. భా: [కంది తవాన్‌ రోది తవాననయోః పజాపతిరితి (క్రంద సీద్యా
వా పృధివ్యా తే, అవసా_ రక్షణేన హేతునాలోక స్యరక్షణభార్థం,
తస్తబానే_ (పజాపతినా సృష్టేలబ్బ స్టెర్యేసత్యొ, యం- ప్రజా
పతిం, మనసా- బుద్ధ్యా, అభ్ర్యెకేతాం- ఆవ యోర్మ హత్వమనే
నేత్యభ్య ప శ్యేతాం। కిదృశా్యాదా్య వాప్పధివ్యా! రేజమా నే_
రాజమానే, దీప్యమానే, య(త్రాధి- యస్మిన్నా థారభూతే |పజా
పతౌ, సూరః_ సూర్యః, ఉదితః- ఉదయం పొప్పః నన్‌,

ఆం అలి 4 > mya ల్‌
విభాతి_ ప్రకాశతే, తస్మైకస్మా ఇతారది సుజ్జానం॥!

హె. భా అను: కందసి = ద్యావా పృధివిలు, ఆవపొ = రకించు
హేతువుచే, లోకమును రక్షించుటకొరకు, తస్తభానే = (పజాపతి
చేత సృజీంచబడిన సైర్యమును హొందిన దేవతలు, యం =
(పజాపతిని, మనసా = బుద్ధిచేత, అభై ర్టిమేతాం- (వీరిరువురి
గొప్పతనము) దర్శించిరి. 9చృశ్యా ద్యావా పృథివ్యా. ఎటు
వంటి ద్యావా పృవెవీలు, రేజమానే- (పకాగిందువారు, యా
థ్‌- ఏ (పజాపతిని ఆధారముగ చేసికొని, సూరః- సూర్యుడు,
ఉటదయః_ ఉదయమును పొందుదూ, విభాతి- ప్రకాశించు
చున్నాడో “అటువంటి (పజాపతిని సేవించెచము" అను ఆఖరి
పాదము మొదటి మంతములో వలె తెలునుకొనవలెను.

స్వ. ౨ రేజమానే_ అకారమునకు వ్యత్యయముగా వత్వము ఆకారోప

దేశము వలన లసార్వ థాతుకమునకు అను ఛాత్సము వచ్చు
చుండగా థాతు స్వరము (ఉదాత్తం) ఏర్పడెను. ఉఊదితః-.

87

ఉత్‌ పూర్వకముగ ఇణ్‌గతా అను ధాతువునకు కర్మార్ధములో
నిష్టా (క్క) (ప్రత్యయము, గతిరనంతర: ఆను సూత్రముచే గతి
సంజను పొందినచానికి (పకృతి స్వరమేర్చడెను.

(హా ధీ

సం. పా; (7) ఆపోహ యడ్బ హతీర్వి శ్వమాయన్ల్గర్భం దధానా జన
యంతీరగ్నిం। తతో దేవానాం సమవర్త తా నురేకః కసై ్యదేవాయ

హవిషా ఏధేమ॥

ప. పా; ఆపః! హ। యతి! బృహతీః। విశ్వం! ఆయన్‌! గర్బం! దథా।
నాః।ః జనయంతిః। అగ్నిం! తతః! చేవానాం! సం! అవర్హత

ఆనుః। ఏకః। కసె! దేవాయ! హవిషా! విధేమ

సౌ, భా: బృహతీః_ బృహత్యః మహతః, అగ్నిం- ఆగ్సు రపలక్షీతం
సర్వం వియదాది భూతజాతం, జనయంతీః- జసయంత్యః,
తదర్థం గర్భం- హిరణ్మయాండస్య గర్భభూ కం పజాపతి?,
దేథానాః- థారయంత రః అపోహ. అపఏవ, విశ్వమాయన్‌-
సర్వం జగద్యా్యప్పువన్‌, యత్‌_ యస్మాత్‌, తతః- తస్నాద్దేతోః,
దేవానాం- దేవాదీనాం సర్వేషాం|పాణినాం,అసుః- [ప్రాఖమూతః,
ఏకః- (ప్రజాపతిః, సమవర్త త- సమజాయత। యద్వా- అద్య
గర్భందథానా ఆప: విశ్వాత్మనావస్థితా: తతో గర్భభూతా త్పజాప
తేర్దైవాదీనాం పొణాత్మ కోవాయురజాయత | అధవాయత్‌ _
ఉక్కలక్షణాయా ఆప; విశ్వమావృత్యస్థికా: తతస్తాభ్యోఒద్బ్య:
సకాశాదేకో౭ద్వితీయ:, అను:_ 'పాణాత్మక: ప్రజాపతి; సమ
వర్తత! తస్మై కస్మా ఇత్యాది గతం!

సా, భా. అను: బృహతీ: గొప్పవగు, అగ్శిం- అగ్చిని ఉపలకణము

గచేనుకొని వియదాది (గంగ మొదలై న) సకలభూతజాతమును,

38

ఆనయంంతీః _ ఉత్పన్నము చేయుటకై, తదర్ధంగర్భం =
సువ “మ యాండమునకు గ గర్చబూతుడగు (పజాపతిని, డధానాః

చ్‌
= ధరంచు, ఆపోహ = జలమే, విశ్వమాయన్‌ = సకల

టా ం వం
జగత్తును. వ్యాపించెను. తతః _ అందువలన, టెవానొ౦ -
we)
OR 2 + బలో
రొపదఐక్కు సకలప్రాబణులకు, అసుః - పాణ సగరూపముగ,
షో ఇల్‌ అ FP 7 4
Es - పర ప్రజాపతి, సమవర త _ ఉడ్భవించెను చ్‌
per,

గర్భృయాతుష/ప (పజాప వతి నుండి జవతలు మొదలగు వారిక్సి
1పాణదూపుడగు వాయువు జనించెను. లేక ఉక్క లక్షణములతో
దవాడ్‌న పబలము జగత్తును వ్యాపించి యుండెనో అ జలము
నుండి అద్వితీయుడు పాణరూపుశగు ఒక ప్రజాపతి ఉద్భ
వించెను. “ అటువంటి (పజాపతిని సేవించెదమ ” ను చివరి

హాదిదం మొదట మం తములో వలె తెలునుకొనవితెను,

చా a ఆల్‌ ట్‌ 2 Pa ళ్‌ మి
మూవి: బృహతిః. జస్‌ | వళ కయము వరములో ఉండగవా ఛందసి
ఆను స్యూతముచే పూర సపర్షదీర్ష ము జర్పడెను.

హతీక = బృహన్మహళతో రుపస పంజ్యానం అనుపార్తి కమువే

చ. వా (శి) యశ్చిదాపోమహినా పర్యపశకధక్షం దధానా జనయంతీ
డద
Ta గామా ద న నవ వ. క్‌ భావ — ల అల్‌
ర్యజ్ఞం। నాదివష్యుధ దేవవక అఆసీత స్రై్మదేవా యహవిషా

ల

ఆ టో తి బ్‌
యః! చిత్‌! ఆపః! మహిదా పరిఒ అపశ్ణ్ణత్‌! దక్షం, దథానాః

as

జనయంతీః। యజ్ఞం! యః। దేవేమ! ఆధు! చేవ।। వీకః। అపీత్‌।

wm న. అలో 2
' దవా! హవిషా। దిధోమ॥

#

|

~~

ళ్‌

ఇ
న
జా

తాగా

పా, బా! యజ్ఞం _ యజ్ఞోపలకితం వికారజాతం, జనయంత్‌!-
ఉత్పాదయంతీః, తదరందక్షం _ (పపంచాత్మనా పరిషుం ప్రజా
(a) అదు
పతిం. ఆతని, చధానాః.. ఛారయి।తీ:, ఈ వృశిరాపః- అవ 8
ww
ణా

వ లే చనా ? చు, ఇఓ స, అల న గి మ్‌
ప్రలయనకాలినాణ, మహినా_ మహిమ్నా స్వమాహాళల్మ్యాన,

యశ్చ _ ప్రజాపతిః, పర్యపశ్యత్‌ _ పరితోదృష్ట వాన్‌, యశ్చదెేచే
ప్వథ- దేదమమరో్టో, దేవః. తేషామ పీశ్వరః సన్‌, దికో౭ఒద్వి 2
యః, ఆసీత్‌. భవతి, త తస్మెకసా , అతొంది గతం

య అ ఫ్రీ

డాభా. అను; యజ్జ్ఞం_ యజ్ఞమునకు ఉపలక్షణమగు వికారజాతమును

ఆనయంతి!_ ఉత్పాదన చేయుటకొరకు, దక్షం ౫ విశ్వమంతా
వృద్ధి వైఎందవలెపని కోరికగల (పజాపతిని ఆత్మయంచు, ఇడా

నాః_ ధరించు, ఈ చృశీరాపః_ పలయశకాలములో నుప ౭

ములను, మహినా. తన మాహాత్మగముతో, యః- ప్రజాపతి,
ARM A న చే లా జెకతల
పర్యపశ్యత్‌- దర్శించెను, యన శ్చ ఎవరై తే, ౮ వేష్వుఐ- డొ

న లా

ము లో, దేవః- వారికికూడ వాయకుడుగ అఆపీత్‌_ ఉంచెడు
“అటువంటి (పజావతిని సివించెడమకు చివరి పాతని
మొవటి మంతములో వరి మూనుకొనవలెను.

వాం. వి; దథానాః- డుధాజ్‌ ధారణ పోపణయోః ఆను ధాతువునకం
క
చిం లే గ్‌ న్స బా 7 జ
కూతంరముతో శానచ్‌ (ప్రత్యయము విదించబడెను. ఆఅప,_

వ

(అప) ప్యత్యయముగా చధమావిభక్తి ఎర్పడెను అసీత్‌ _ ఆ

భువి అనుధాతువునకు ఛాందసమగు లజ్‌, అస్తిసిచోజపృ కే

వాలే.
(7-8-96) అను సూ తముచే ఈ డాగమము వలన పసిద్ది

౧ వివ దథధానా:- అభ్యపస్తానామాది: ఆను సూతముచే ఆదుర్షదాత్తం
సిదించెను.

90

షూ (9 మానొహింసీజని తోయ! పృథివ్యా యోవా దిపంసత్య

పశ్నం[దా బృహతా్య తిర్ణజాన కస్మైదేవాయ

మాచ హింసీల్‌! జనితా! యః! పృధివ్యాః యయుః! వా!
ధర్మా! జజాన। యః! చ! ఆపః। చం(దాః। బృహ

ఈ! జజావ।, కసె! దేవాయ! హవిషా! ఫిటేవు!!

చా

చి. .వజాపతిః, నం ఆస్మాన్‌, మాహింసీత్‌.. మాబాధతాం

ల త్రీ
సతాచ్భశః సడాపతిః! చిపం... ఆంతరిక్ష పలక్షితాని సర్వాల్లోకాన్‌
జడకాని. జవయామాన, యశ్చ బృహతీః, ముహతీ:, చందాః-

ల్‌

ఆహ్హాదిసి? అవః_ ఉదకాని, జజాన _ జనయామాస, తస్మై కస్మా
అతా్థాచి గతం!
ఖా అను: సేం ఆపజాపతి, సః_మమ్ములను, మాహింసీత్‌_

జాచంచకుండు గాక, యఃప్పథధివ్యాః - ఎవరై తే తే భూమిని, జనితా
_ సృష్టించెనా, మావా = ఎవరై తో, సత్యధర్మా = సత్యము
థర = జగ త్తును భరించు ధర ర్మమును కలిగిన (పజాపతి, దివం.
ఆకాశమును ఉపలక్షణముగా గల ఆన్ని లోకములను, జజాన-
ఉత్సన్నము చేసెను, యశ్చ = ఎవరై తే, బృహతీః = గొప్పవి,
చందా! = ఆహ్లాచమును కలుగజేయు, అషః = ఉదకము
అను, జాం = ఉఊత్పన్నము చేసెను, “ అటువంటి (పజా
పతిని బుత్విజు జులగుమేము సేవించెవము” ఆను చివరి పాదము
మొడటి మంతములోవలె తెలునుకొనవలెను.

yl]

వోరి. వి: బనతా - (జనయితా) జనతా పుర త అన్ను నూ తము
నందు జిలోప సహితముగా జనితొ శబ్దము నివాతన చెయబడినథి

౭
re

శః ॥ జీ శ వ ఇడ గ అల క ల్‌

ఏ. : పృధవ్యాః . ఉదాత్త యవతోహల్‌ పూర్వాత్‌ ఆనుస్యూత

ముచే పృథివి శబము యొక) విభకి (పత్యయమునకు ఉదా
యఖ Yr న.

త్తం ఏర్పడెను. ఆపః _ ఊడిదమిత్యాది సూతముచే అప్‌

శబ్ధము యొక్క శసనకు ఉదాత్త ౦ సిద్ధించెసు

ఫ్‌
౮

- వా. ('0) పజాపతేనత్య్వ దేతాన్యన్యో విశ్వాజాకాని పరితాబభూవ।
యత్కామాస్తే జుహుమస్తన్నో అస్తువయం స్యామ' పతయో

రయిా౭వాచి॥।

లని

పా, (పజాపతే।న। త్వత్‌! ఏతాని। అన్యః! విశ్వా। జాతాని। పరి!తాః,
బభూవ। యత్‌। కామ। ఆస్తే! జుపుమః। తత్‌।నః। అస్తు! వయం,
సామ! పతయః। రయీణామ్‌॥

సా. భా, : హేప్రజాపతే। త్వత్‌ _ త్వత్త: అన్యః - కశ్చిత్‌, ఏతాని
ఇదానింవర్తమానాని, విశ్వా _ విశ్వానిసర్వాఖీ, జాతాని-ప్రథమ
వికారభాంజి, తా..తాత్రి సర్వాణి భూతజాతాని, నపరిబభూవ-
నపరి గృపహ్హాతి। న్నపాప్పోత్తి। త్యమేవై తాని పరిగృహ్యుసష్టుం
శక్నోషితిభావః! వయంచ యత్కామా:- తతృలంకామయమానాః
తే_తుభ్యం, జుహుమః. హవీంషిపయచ్చామః తతృలంనః-_

అస్మాకం, ఆస్తు -భపతు, తధావయం చరయీణాం _ ధనొనాం
పత యః _ ఈశ్వరాః, సాము _ భవేను।

సో. భా. అను : హే పజాపతే_ రీ (పజాపతి, త్వత్‌- సికంమె:, అన్యః-

సేరొకడు, ఏతాని _ ఇప్పుడు ఉన్నటువంటి, విశ్వా - సకల

చి: " దతయాణాం _ నామసంతరసా

92

లోకములు, జాఠాన్లి _ మొదట వికారమును పొందినవి (మొట్ట
మొదట సృజించబడినవి) తా _ ఆటువంటి సకలభూత జాత
ములను, నపరి గృహ్హాతి - గహించలేకున్నాడు పొందలేకున్నాడు.
నీవే వాటిని 'పర్మిగహించి సృష్టిచేయుటకు సమర్హుడపగుచున్నా
. శ ఠా

వని భావము. వయంచ _ మేము, యత్కామాః _ అఫలఅమును
కోరువారమై, తే -.నీకు, జుహుమః _ హనిర్ధ్ర్యావ్యములను సమ

ర్పెంచుచున్నాము, ఆ ఫలము, నః _ మాకు అస్తు - కలుగుగాక

త్తా లా ఆన్లే, వయం _ మేము, రయీణాం _ ధనములకు,

పతయ _ అధిపతులుగ, సార్థమ- అగుదుముగాక

rd

వి. పరిబభూవ _ పరి ఆమ ఊప సర్గ పూర్వకముగా గల తూ
భాతంవు. పరిగ్రహార్థమును తెలియ చేయుచున్నది.

కనకం ఉఊదాతృం౦ సిద్దించెను.

గృత్పమద్శబూతే...
సం. పా. (1 యోజాతవవ _ (పథధమో మనస్వా నైేవోచేవా స్క తునా
చూషత్‌ | యస్యశుష్మా(దోడసి ఆభ్య సెతాం నృస్తుస్యమహా

సజనాస ఇం దః It

ప హె. యః। జాతః! ఏవ! (పథమః। మనస్వాన్‌। దేవః[ దేవాన్‌! (కతు
నో! పరి౭ అభూషత్‌। యస్య। శుష్మాత్‌। రోదసీ ఇతి।[అభ్యసేతాం।
నృమస్య। మహ్నా। సః! జనాసః। ఇం దః!

ణు ఖు

సా. భా. : జనాసో_ జనాహే అసురాః, యోజాత ఏవజాయమాన
ఏవనన్‌, (పధమో _ దేవానాం (పథాన భూతః, మనస్వాన్‌-
మనస్వి నామ్మగ గణ్యో, దేవో _ ద్యోతమానఃసన్‌, క్రతునా -
వృత వధాదిలక్షణే నస్వకీయేన, కర్మణా దేవాన్‌ _ సర్వాన్యాగ
దేవాన్‌, పరర్భభూషత్‌ _ రక్షకత్వేన పర్యగహిత, యద్వాసర్వా
నన్యాన్‌ దేవాన్‌ పర్యభూషత్‌_ పర్భభపత్‌, అత్య( కామత్‌, యస్య-
ఇణం|దస్య, శుష్మాత్‌ _ శరీరాత్‌ బలాత్‌, రోదసీ _ చ్యావాపృ్ళది
మా. ఆభ్యసేతాం = అపిభీతాం॥ నృమ్షస్య య సేనాలక్షణస్య

బలస్య, మహ్నా _ మహత్వేన యుక్తః, సఇందోనాహమితి.

గృతృమదబుషి చెప్పుచున్నాడు-

పా ఖా, అకు : జనాసః _ కీ జనులారా! యోజాతఏవ = ఎవ
రైతే పుట్టుకతోనే, ప్రథమః = దేవతలకు (ప్రధాన భూకుడుగ,
మనస్వాన్‌ = బుద్ది మంతులలో అ|గగణ్యుడుగా, దేవః =
పకాశించుదూ, కతునా = వృత వధాది లక్షణములతో

లో

పా,

కూడిన తన వీరకర్శలచేత, దేవాన్‌ = యాగ దేవతలకు, పర

కి
భూష జ్ఞా = రక్షన్సునిగా స్వీవరించబడెను. యద్వా సర్వా

త = తతొ

తమించి ఉంచెను, యస్య = ఇందుని యొక్క, శుష్మాత్‌ -

ననాంస్‌డవాస్‌ = ఇతర దేవతలను, పర్యభూష

బలము వలన, రోదసీ = చావా పృథధివీలోకములు, అభ్య
సేకాం = భయము చెండినవి నృన్తున్య = సేనాలక్ష్షణుముతో
Es

కూడిన బలమును, మహ్న = గొప్పగా కచిగిన వాడు, స

అందక = ఆ ఇందుజే, నాహం _ నెను కాదు.

భూషత్‌ _ భూష అలంకారే అనుధాతువునకు లజ్‌
వచనము. ఆభ్యసేతాం _ భ్యసభయే అను
ఆత్మనే పడ థాతువునకు లజ్‌ పథమ పురుష ద్వివచనము
బ్యసభయ వేపనయోః ఆని నై రుక్త కారులు (ని. 8-21) రెండ

సం. పా, 2) యక పృధివీిం వ్యథమా నామద్భంహద్యః పర్వత్శాన్న

ల

కుపితా ఆరసూత్‌। యోఆఅంతరిక్షం విమమేవదియో యోదాకరమ న

ల్‌

య. | పృథివిం। వ్యథమానాం। అచృంహత్‌। యః। పర్య

తాన్‌! (ప౬ఒకుపితాన్‌। ఆరమాత్‌! యః! అంతరిక్షం! విఒవమమే।
౬9

వర్‌ యః; యః॥। ద్యాం। ఆస

లి

త్‌! సః; జనాన?। ఇర్మదః।

ధూ = ముండా
ఇ 8 2

బాజానాక! యః _ ఇం దః వ్యధమానాం _ చలుతీం-
పృభివిం అదృంహత్‌ శర్మ రాదిభిర్భృథామ కరోత, యశ్చ

సకుపతాన్‌_ఇతన త శలితాన్‌ పక్షముకాన్‌, పరగతానరమా త్‌,
a (a గై 0 శ

95

సియమితవాన్‌ స్వెస్వేస్టానే సాపితవాన్‌, యశ్చవరియః ఎ ఉరు
[మ థు

తమం। అంతరిక్షం విమమే - నిర్మమే విస్తీర్ణం చకారేత్యర్థః,

యశ్చద్యాం = దివం! అస్తభ్బాత్‌ _ సంభ నిరుద్ధామకరోత్‌,

సవివేందో నాహమితి।

సా. భా. అను $ హేజనాః = ఓ జనులారా, యఇంద్రః-ఏఇం తు
డు, వ్యధమానాం_చలించుచున్న, పృధివీ మదృంహత్ర- భూమి
ని దృఢముగా, స్థిరముగా ఉండునట్లు చేసెను, యశ్చ-ఎవరై తే
(పకుపితాన్‌ _ ఇటునటు సంచరించుచున్న రెక్కులుగల, పర్య
తానరమ్లాత్‌ - పర్వతములను వాటి స్థానములో ఉండునట్లు
చేసెను. వరీయః _ శేష్టుడగు, యశ్చ - ఏఇం(దుడు, అంత
రికం _ అకాశమును, విమమే _ విస్తీర్థ్ణముగా వ్యాపించునట్లు
చేసెనో, యశ్చ - ఎవరు, ద్యాం _ స్వర్గమును అస్త భ్నాతీ-
అడగించుటకు విలులేనట్లుగా చేసెనో (రక్షించెను, సఏవేం|దః-
అతడు ఇందుడే.

వ్యా, వి. అరన్హూత - రమ్ముకీడాయాం థాతువునకు అంతర్భావి —_
తబ జర్థములో ప్యతగ్థయ ముగా శ్చాపత్యయము విధించుటు
వలన ఏర్పడిన లజ్‌ (ప్రధమ పురుష ఏకవచన రూపము అస్త
భ్నాత - స్తంభురోధవే అను సూత్రపరమైన థాతువునకు లజ్‌
(ప్రథమ పురుష ఏకవచనము,

సం. పా. (5) యోహక్వాహిమరిణాత్పప్త సింధూన్యోగా ఉదాజచ

పథా వలస్య। యో అశ్మనో రంతరగ్నిం జజాన సంవృక్చ

మతు సజనాస ఇం దః
యం

96

ప పా, యళ హత్వా! ఆహిం। అరిణోత్ర్‌! సప్త! సింధూన్‌1! యః1[గాః!
ఉఊత్‌2 ఆ జత్‌! అప2ధా! వలస్య! యః అకశ్కనోః] ఆంతః।
. అగ్నిం! జజాన! సం2వృక్‌। సమత్‌2.ను] సః జనాసః1 ఇందః॥
సా. ఖా. : యః అహింహత్వా - మేపుహననం కృత్వా, 'సప్త-సర్బ్చ
ఇఎనిలా:, సింధూన్‌ _ స్యందనశీలా అప:। అరిణాక్ష్ర - ప్రశ
యత్‌, యద్వాగంగాయమునాద్యాముబ్యానదీ: _ఆరిణాత్‌,
' యశ్చవలస్య - వలనామ కస్యా సురస, అపథా = తత్కుర్హ ఎ
కాన్నిరోధాన్‌ నిరుద్ధా, గాఉదాజత్‌ _ నిరగమయత్‌, యశ్చా
- శ్మనోః _ అత్యంత మృదురూప యోర్మేఘమోః, ఆంత: "
మరే, అగ్నింజజాన - ఉత్పాదయా మాస, యుళ్ళసమత్సు
సం(గ్రామేష, సంవృక్‌ భవతిస ఇరదోనా హమితి !

dy

జా. అను : యః అపి ాంహత్యా = ఎవరై తే మేఘమును హిం
సెంచి, సప్త = (స్రవించు స్వభావముగల. సింధూన్‌ = జల
మును, అరిణాత్‌ = (పేరేపించెనో, యద్వాసప్త = గంగా
యమునాది ముఖ్యనదులను, అరిణాత్‌ = (సవి వించునట్లు
చేసెనో, యశ్చ = ఎవరై తే, పలనస్య అపథా == వలుడను
పేరుగల అనురుని వలన ఆడ్డగించబడిన, గాఉదాజత్‌ = జల
మును (ప్రవహించునట్టు చేసెనో యశ్చ = ఎవరై తే, అశ్మనిః
ఆత్యంత మృదురూపమగు మేఘముల, అంతః = మధ్యలో
ఆగ్నింజజాన = అగ్నిని ఉత్పాదన చేసెనో, యశ్చ = అ
రైతే, సమత్సు = సం గామములండు, సంవృక్‌ భవతి =
ప్రర్మాక్రమమును ( పదర్శించునో, సఇందః = అతడు ఇందుకు

నాహం _ నేనుకాదు.

టల

సం చుచున్పది (అక్నుతే వ్యాహ్నోత్యం తరిక్ష మిత

E
లో
ర్త

ఇ) సమవః _ సంగామములు యుద్దము చేయువారి ఆయు
ను హరించునవి (సంభంక్షయంతి యోద్ధ్యూణా మాయూంజ తై

pf

చవ, హై, (4) యేనేమా విశ్వాచ్యవనా కృతాని రయోదాసంవర మధరం
లి కా
గుహాకః। శ్వష్పున యోజిగీవాంలక్షమావ దర్యః పుష్టాని సజనాన
ఇం౦[దః॥

మ, పా. యేన! ఇమా? విశ్వా! చర్ధవనా। కృతాని। యః! దాసం! వతం

అధరం! గుహా! అకదితంకః। శ్వఘ్నే ౬ఇవ। యః। జిగీహాస్‌।

€

వి
అక్షం! ఆదత్‌। అర్యః। పుష్టాని। సః జనాసః। ఇందః॥

నా, భా.: యేన _ ఇందేణ. ఇమా _ ఇమాని, విశ్వాచ్యవనా -

నశ్వరాణి భువనాని, కృతాని - సిరీకృతాని, యశ్చదా సంవతం

ఢా వ!

శూ దాదికం, యద్వాదాసం - ఉపక్షపయితాదం, అధరం _

నికృష్ట మనురం, గుహా. గుహాయాం గూఢస్థానే నర కేవా

అక? _ అకార్షిత్‌, అక్షం _ లక్ష్యం, జిగివానీ _ జితవాన్‌, యో

£

2.రర్భః_అరే: శ్మత్రోః సంబంద్రీవి, పుష్టాని - సమృద్ధాని, ఆదత్‌ _
ఆవత్తే 1 తత దృష్టాంతః - శ్వఘ్నేవ - యథావ్యాధో జిఘృకం

స్తం మృగంపరిగృహ్హాతితద్వత్‌।

సూ. జా అను: యేన. ఇందుని చేత, ఇమా- ఈ, విశ్యాచ్యవనా-
నశం రములగు (అశాశ్వతములగు) లోకములు, కృతాని, -

టో

98

సృజించబడినవి, యశ్చ _ ఎవరు, దాసం వర్ణం - శూదొ
దులను, యద్వాదాసం _ కీణంచు, అధరం - నికృమ్ణులగు
అసురులను, గుహా _ నరకము నందు ఉండునట్లు చేసెను,
అక్షం _ లక్యమును, జిగీవాన్‌ _ జయించెను, యో౭._ర్యాః =
శతువునకు చెందిన, పుష్టాని = ఐశ్వర్య్యములను, ఆదత్‌ -

తీ నుకా చెను. దచషాంతము _ శంఘ్నువ _ ఎకెతే వేటగాడు
అబ జ్‌

వెటకుకుల సహాయముతో లేడిమొదలగు జంతువులను హింసిం
ని

పటుకొనునో అటు.
(335) sa)

రి ప్‌: అకార్డిత్‌ - డుకృజణ్‌ కరణే ఆనుధాతువునకు లుజ్‌ (పధ

మ పురుష ఏకవచసము, లుజ్‌లో విధించబడిన చ్చి పత్యయము
నకు మంతే ఘస రహ్వరణు శవృదహాద్యచ్‌ ( 2.4 -80 ) అను
సూ తముబచే లుక్‌ వచ్చి రూపమేర్ప డెను. జిగీవాన్‌ _ జిజయే
ఆను థాతువునకు క్యసాసన్‌లిటోర్డేః ఆను సూ తముచే ఆభార్థిస
మునకు పరములో నున్న వర్ణమునకు (జి ) కుత్వము వలన
గకాకమేర్పడెను, దీర ము ఛాంచసము గనుక ఏర్పడెను. అర్యః_
క.

ప మ్యేకవచనములో ఛాందసమగు యణాదేశము వన (ఆరి -
ఆక్‌

సం. హా. (5) య స్మా పృచ్చంకి కుహసేతి ఘోరముతేమాహు రైషో

అస్పీ త్యేనం! సోఅర్యః పుష్టర్విజ ఇవోమినాతి శదస్మైథ త్తస

మనాస ఇల్గదః॥

ప, పొ. యం। స్మ. పృచ్చంతి। కుహ। సః ఇతి; ఘోరం! ఉత! ఈం!

అహుః। న। ఏషః। అస్తి! ఇతి।;ఏినం[సః। అర్యః। పుష్టీః। విజః 2.
ఇప]! అక్షీ మినాతి] శత్‌! అ స్మె1 థత్స1 సః జనాసః! ఇందః॥

99

సొ, భా: అపశ్యంతో జనాఘోరం- శత్రూణాం ఘాతకం, యంపృచ్చ స్త్రి
స్మకుహసేతి _ స ఇంద్రః కుత వర్తత ఇతి; నక్వచిదసా తిష్ట
తీతి మన్యమానా జనా ఏనమింద్ర మాహుః “ఏష ఇంద్రోనాస్తీతి”!
తధా చమంతః నేందో అస్పీతినేమ ఉత్వఅహ (8-100-39)
ఈం ఇతి పూరణః। సఇందోవిజ ఇవ! ఇవశబ్ద ఏవార్డే। ఉఊద్వేజక
ఏవసన్‌, అర్యోఇఒరేః సంబంధీని, పుష్టీః - పోషకాణిగవాశ్వా =
దీనిధనాని, ఆమినాతి! సర్వతో హినస్తి! తస్మాత్‌ శదస్మా - ఇం

దాయధత్త। స ఇం్మదోఒస్తీతి విశ్వాస మ్యత్ర కురుత; ఏవం
నిర్ధారణ మహిమోపేతః స ఇందోనాహమితి॥

సా. భా. అను: జనులు ఇం్యడుని దూడకున్నానూ, ఘోరం = శత్రువు
అను హింసించు, యంపృచ్చంతిస్మకుహసేతి = ఇం దునిగూర్చి
జనులు మాట్లాడు చుండిరి “ఆ ఇం|దుడు ఎచ్చట నున్నాడు
అని” ఇతడు ఎచ్చటను లేడని తలంపుతో జనుబు ఇట్లు ఎలికిర్‌.
“ఏష ఇందోనాస్పీతి” = ఈ ఐం చుడులేడని, సః = అ ఇందుడు,
విజఇవ = ఉదవ్వేజకుడై , ఆర్యః = శత్రువుకు సంబంధించిన,
వుష్టః = పుష్టికరములగు గవాశ్వాదులను, ధనమును. ఆమి
నాతి; ఆన్నిచోట్ల ధ్వంసము చేయుచున్నాడు. శ్రవస్మా ఇందా
యభత్త = ఆందువలన ఆ ఇందుడు కలడని నమ్మకమును
కలిగి ఉండుము, ఇట్లు నిరూపించబడిన మహిమ కలవాడు
అ ఇంగదుడే, నేను కాదు.

వ్యా. వి; సేతి _ సోచిలో పేచేత్చాద పూరణం అను పాొఖిని సూూతము
చెన్నుపత్యయమునకు లోపము ఏర్పడగా గుణము వలన (సం
ఇతి) రూపము సిద్ధించెను. “విజ అవ” అను చోట ఇవ అనునది
ఏవ అను ఆర్థము నందు (పయోగించబడినది ఆమినాతి.మీజ్‌

100

హంసాయాం అను ధాకువునకు ఆజ్‌ అను ఉపసర్షను ముం:స3
కలుపగా ఏర్పడిస లట్‌ (పథమ పురుష ఏక వచనము. మీనా
తేర్ని గమే (7-3-81) అను సూత్రముదే ఈ కారమునకు (హస
మేర్పడెను.

సం. హె: (6) యోర్మ్యధస్య చోదితా యః కృశస్యయో బహ్మణో నాధ
మానస్యకీరేః। యుక గావో యోజఒవికా సుశిప: నుత సోమస్య
6 ఇ

సజనాస ఇం దః॥

ప. పా; యః। రధ్రస్య। చోదితా! యః। కృశస్య। యః। (బహ్మణః,
నాధమానస్య। క్రిరేః। యుక్త ఒగావ్లః। యః। ఆఅవితా! నుఒకిపః।

సుతఒసోమస్య। సః। జనాసః। ఇంద్రః॥

పా, భా; యోరధస్య - సమృద్దస్య, చోదితా _ ధనానాం[ప్రేరయితా
భవతి, యశ్చీకృశస్యచ - దరి్శిిదస్యచ, యశ్చనాధ మానస్య -
యాచమానస్య, కీరేః _ స్తోతుః, (బ్రహ్మణః - బాహ్మణస్య చథధ
నానాంసేరయితా, యశ్చసుశిప్రః - శోభన హనుః సుశీర్షకోవా
సన్‌, యుక్క(గావ్ల: - అభిషవార్థ ముద్యతగా వ్లః, సుతసోమ
స్‌ - అభిషుతసోమస్య యజమానస్య, అవితా _ రక్షితా భవతి
స ఏవేందో నాహమితి,

న

పా, భా. అను: యః = ఎవరై తే, ర ధన్య == సమృద్దిగనుండు, చొ
చితా = ధనములకు |మేరేపకుడు, యశ్చ == ఎవరై తే, కృశన్య
చ= దర్శిదమునకు కూడ కారకుడు, యశ్చనాధమానస్య =
ఎవరై తే యాచించుచున్న, కీరేః = స్తుతించుచున్న, (బహ్మణః-
'బాహ్మణునికి ధనమును ఇచ్చువాడు, యశ్చనుశిప్రః- చక్కటి
చవడలు కలవాడు, యుక్త(గావ్ల: _ పోమరసమును పొందవలె

101

నని సోమలతలను దంచుటకు ఉద్యమించి, నుకసోమస్య
ప్రయత్నము చేత పోమరసమును పొందిన యజమానిని, అవితా
= రక్షించువాడు, సఏవేందః నం ఇందుడే,

వ్యా. వి: రథః - రథహింసాసం రాద్ధ్యోః అనుపరస్మైెపదభాతువునకు
ర పత్యయము విధించుటవలన ఏర్పడినరూపము, నాధమానస్య._
నాధృణాధృయాజ్బో పతా పెశ్యర్యాశీః ఘ అను ఆర్థములలో
నున్న నాధధాతువుసకు శానచ్‌ (ప్రత్యయముగా గమములుచేయు
ట వలన ఎర్పడిన రూసమ్ము

స్వ. వి: (బ్రహ్మ శబము అన్న పరముగా సీంకరించినచో ఆద్యుదా త
C ప్త ఏ య్‌
మేర్పడుసు చ: _ “బహ్మవన్వానో అజరం నువికం" (3-8-2)

సం. హా. (7) యస్యాశ్వాసః (పదిశి యస్యగావోయస్య(గామా యస్య
విశ్వేరథాసః। యః సూర్యం యజఉషసం జబాన యో అపాంనేతా

సజనాస ఇందః॥

ప, పా. యస్య అశ్వానః। (వ౭_దిశి యస్య। గావః, యస్య। (గ్రామాః।
యస్య! విశ్వే! రథాసః।; యః! నూర్యం। యః! ఉషసం। జజాన।
యః, అపాం! నేతా। సః। జనాసః1 ఇందః॥

సౌ. భా: యస్య. సర్వాంతర్యామి తయా వర్త ఘానస్య, (పదిశి - [ప
దేశనేఒనుశాసనే, అశ్వాసః _ అశ్వావర్తంతే, యస్యాను వాసనే
గావః, యస్యాను శాసనే (గామాః, యస్యాజ్ఞాయాం విశ్వే -
సర్వే, రథాసో _ రథావర్మంతే, యశ్చవృతం హత్యా, సూర్యం
జజాన _ జనయామాస, యశ్చోషనం। యశ్చమేఘ జేదన

ద్వారాపాంనేతా - (పేరకః స ఇందః ఇత్యాది ప్రసిద్ధం!

102

సొ. భా. అను: యస్య - సర్వాంతర్యామిగానున్న ఎవరి యొక్క, ప్ర
దిశి = ఆధీనములో, అశ్వాసః = అశ్వములు ఉన్నవి, గావః-
గోవులు ఉస్నవి, (గామా: = (గామములు ఉన్నవి, యస్య =
ఎవరి అజ్ఞకు కట్టుబడి, విశ్వే = ఆన్ని, రధాస:= రథములు
ఉన్నవి, యశ్చ = ఎవరైతే వృతుని హింసించి సూర్యుని
ఉక్సాదన చేసెను, (సూర్యం జజాన) యశ్చోషసం ల ఎవరై తే
ఉషస్సును ఉత్పాదన చేసెను, యశ్చ ఎవరైతే మేఘమును
భెదించుటద్వారా వర్షథారలు కురియునట్లు గ్రరేపించెను అతడు
ఐం[దుడె,

వ్యా. వి. అశ్యాసః, రభాన: అను ప్రయోగములు జనాస: అను (పయో
గమువతె అఆఅనచ్‌ (పత్యయాంతములు, ఆశ్వావ, రథా: అని

ల ట్‌

ss

ళ్‌

సం. పా. (8) యుర్మకందసీ సం యతీవిహూ యేలే పరేఒవర ఉభయా
నా

yy
షై
ష్‌
క
eh
6
రై
ఖ్‌

అమితా;! సమానం చిడదధమాతస్థివాం

ఇం దః

ళల ఎ

ప. పా: యర] కందసీ ఇతి! సరయతి ఇతినంఒయత్‌]! విహూయేతేఇతి
విం హూయేతే! వరః అవరే! ఉభయా.! అమితా । సమానం!

చిత్‌! రధం! ఆతస్థిఒవాంసా। నానా! హవేతే ఇతి! స.; జనానః।

వె ఖా: యుంకంచస్‌ రోచపీ శబ్ధ కురాంకో మానుషీ దేపిీచ ద్వేసే

అవా సంయతీ _ పరస్పరం సంగచ్చ తొ, యమిం[దం, విహూ

చేతు _,స్వరక్షార్థం, వివిధ మాహూయత:, -పరె _ ఉత్కృష్టా,
ఎ ఛు

103

ఆవరే అధమాశ్చ, ఉభయా _ ఉభయ విధా ఉభయమా
హూయంతి, సమానం _ ఇం|చరథ సదృశం రథం, ఆతస్థి
వాంసా _ ఆస్టితొద్వౌరధినౌ తమేవేందం. నానా.ప్ఫథక్‌ పృథక్‌
హవేతే, ఆహూయేతే, యద్వాసమానం - ఎకరథమారూథా
విందాగ్నీ, హవేతే _ యజ్ఞారం యజమా నై 8 పృథగాహూయే తే!
తయోరన్యతరః సఇందో నాహమితి।

సా. భా. అను: య్మకందసీ = ద్యావా పృథవీ దేవతలు శబ్దమును
చేయుచు, మనుష్య దేవతలుగా రెండు పైన్యములుగ, సంయతీ-
పరసర్పము కలసి ఉన్నవారై, యం = ఏ ఇందుని, విహూ
యేతే = వారి రక్షణ కొరకు బహువిధములుగ ఆహ్వానించు
చున్నారు, పరే = గొప్పవారు, ఆవరే = అధములు ఉభయా-
ఇరువురు రెండింటిని (దగ్గరలో దూరముగా నున్న వాటిని ఆహ్వా
నించు చున్నారు. సమానం _ ఇంద రధముతో సమానమ్టైస
రథమును, ఆతస్థివాంసా _ అధిరోహించిన ఇద్దరు (రథసారథి
యోధ) ఆ ఇంద్రుని, నానా ౬ వేరువేరుగా, హవేతే _ ఆహ్వా
నించుచున్నారు. యద్వాసమానం-ఒకే రథమును అధిరోహించిన
ఇండాగ్నులు, హచేతే _ యజ్ఞమునకు యజమానులచేత విడిగా
అహ్వానించబడు చున్నారు, హారిద్దలో ఒకడు ఆ ఇందుడు.

వ్యా. వి: (కందసీ. సంయతీ, విహూయేతే అను పదములు ఈదూ.
దేవ్‌ ద్వివచనం (పగ్భహ్యం అను సూూతముచెత (పగృహ్యసంజ్ఞ
ను పొందినవి గనుక పదపాఠములో ఇతి అనువది ఏర్పడెను,

సం. పా (9 యస్మాన్నబుతే విజయంతే జనాసోయం యుభ్యమానా

ఆవసేహవంతే। యోవిశ్వస్య (పతిమానం బభూవ యో అచ్యుత
ద్యుత్చ జనాస ఇం| దః!

104

థె

పః పా. యస్మాత్‌! న! బుతే! ఏిజ.జయంతే! జనాసః। యం! యుధ్య
మానాః। అవసే! హవంలే! యః విశ్వస్య! (పతి౭మానం!
అభూవ।! యః।। ఆచ్యుత2. చ్యుత్‌ | సః। జనాసః। ఇందః॥

సా. భా: యస్మాదృతే జనాసః - జనాః _ నవిజయంతే _ విజయం
న్మపాప్పువంతి, అతో యుధథ్యమానాః _ యుద్ధం కుర్వాణూ
జనాః, అవసే _ స్వరక్షణాయ, యమిందం, హవంతే _ ఆహూ
యంతి, యశ్చవిశ్వస్య - సర్వస్య జగతః, |ప్రతిమానం -_ పతి
నిధిర్భభూవ। యశ్చ అచ్యుతచ్యుత్‌-_అచ్యుతానాం క్షయరహితా

నాం పర్వతాదీనాం చ్యావయితా స ఇంద ఇత్యాది (పసిద్ధం!

సా, భా, ఆను: యస్మాదృతే = ఎవరి సహాయము లేకుండా, జనా
సః = జనులు, నవిజయంతే = విజయమును పొందలేకున్నారో,
యుధ్యమానాః = యుద్ధము చేయుచున్న జనులు, . అవసే =
వారి సంరక్షణ కొరకు, యం= ఏ ఇం్మడుని, హవంతే= ఆ
హ్వానించు చున్నారో, యశ్చ = ఎవరైతే, విశ్వస్య = మొత్తము
జగత్తుకు, (పతిమానం = (పతి నిధిగ ఉండెనో, యశ్చ = ఎవ
రైతే, ఆచ్యుతచ్యుత్‌ = క్షయరహితములగు పర్వతములకు
కయమును కలుగుచేయువాడో ఆతడు ఇం దడే.

వ్యా వి, విజయంతే-విపరా భ్యాంబేః (1-3-19) అను పాణిని సత

ము చేత వి అను ఉఊపసర్గ పూర్వకముగా గల జీజయే అనుపర
స్మైపథ ఛాతువునకు ఆత్మనే పదము విధించబడెను.

10 యః శశంతొ మే కనో దథానా నమన మానాఇ్య్నూరా
వ ణర్టి ఖెవ

Cs
౧0

మేం
జమఘాన। యుః శ్గర్దతే నానుఢధణా తెశ్చధా్యం యో దస్తోోర్హ ౦తా సు

నాన ఇందః॥

105

రా యః] శశ్వత్‌ః। మహి! ఏనః। దథానాన్‌! అమన్య మానాన్‌!
శర్వా! జఘాన; యః! శర్ధతే। న్న అనుజ దడాతి। శృథ్యాం!।
యః! డస్యోః। హంతా] సః। జనాసః[ ఇంద.॥

ఖా: యోమహి - మహత్‌, ఏన: _ పాపందధానాన్‌, శశ్వత: -
ఖు హూన్‌, అమన్యమానాన్‌ _ ఆత్మానమ జానత ఇందమ పూజ
యతో జనాన్‌, శర్వా _ వజాయుధేన జఘాన! యశ్చశర్థ
జ _ ఉత్సాహం కుర్వతేఒనాత్మజ్ఞాయజనాయ., శృథారం - ఉ

త్యాహనీయం కర్మ, నానుడడాతి _ సృపయచ్చతి, యశ్చదస్యో:-

ఊపక పయితు. శతో., హంతా _ భాతక: స ఇంద ఏవ॥

భా. అను. యోమహి - ఎవరైతే గొప్పదగు, ఏన: _ పాపమును
చేయు, శశ్వతః _ బహుజనులను, అమన్యమానాన్‌ _ తాము
తప్పు చేయుచున్నామని భావించని వారిని, ఇందుని పూజించని
వారిని, శర్వా - తన వజాయుధథముతో, జఘాన _ హింసించెను,
యశ్చ _ ఎవరై తే, శర్ధతే యు ఉత్సాహమును (పదర్శించు అనా
త్మజ్ఞాడెన జనునికి, శృధ్యాం - ఉత్సాహపూరితమైన కర్మను
(పనిని నానుదదాతి _ ఇచ్చుట లేదు, యశ్చ _ ఎవరై తే,
దస్యో: _ శత్రువును, హంతా _ వధించువాడు అతడు ఇందుడే.

. వి: అనుడదాతి-అను అను ఉపనర్గ పూర్వకముగా డుదాళ్దానే
అను ధాతువునకు లట్‌ (పథమ పురుష ఏకవచసము. అభ్యస్తా
చామాది:; (61-189) తడి చోదాత్త వతి (8-1-71) అను పాణి
ని సూతముల చేత "అను అను ఉపనర్గకి గతి సంజ్ఞా నికే
థము చేయబడినది,

08

నేం, పొ. (11) యః శంబరం పర్వతే మకియంతం చత్వారింశ్యాం శర
ద్యన్వ విందత్‌। ఓజాయమానం యోఆహిం జఘాన దానుంశ

యానం సజనాన ఇం|దఃఃః

ప. పా, యః। శంబరం] పర్వతేపు। కియంతం। చత్వారింశ్యాం! శరది।
అను2. ఆవిండత్‌! ఓజాయమానం। యః అహిం। జఘాన!
దానుం] శయానం। సః। జనాసః। ఇందః॥

సా భా. : యః పర్వతేషుక్ష్రియంత - మిందభి యాబహూన్‌ సంవత్స
రాన్‌ (ప్రచ్చన్న భూత్వా పర్వత గుహానునివసంతం, శంబరం _
వీతన్నామకం మాయావినమసురం, చత్వారింశ్యాంశరది _
చత్వాారిం శేసంవత్సరే, అన్వవిందత్‌ _ అన్విష్యూలభత్‌, లబ్ద్వా
చయః ఓజాయమానం _ బలమా చరంతం, అహిం -
ఆహంతారం, దానుం _ దానవం, శయానం-శంబర మసురం
జఘాన _ హతవాన్‌, సణందో నాహమితి!।

పా. భా. అను : యః పర్వతేషు కియంతం = ఎవరై తే ఇం|దుని వలన
భయముతో ఆనేక సంవత్సరములు దాగుకొని పర్వతగుహలలోని
వసించు, శంబరం = శంబరుతను పేరుగల మాయావియగు
ఆసురుని, చత్వారింశ్యాంశరది = 40వ సంవత్సరమున, అన్య
విండత్‌ == వెదకి పట్టుకొ నెను. లబ్ద్యా - పట్టుకొనిన తర్వాత
యఓజాయమానం _ బలమును (ప్రదర్శించు. అహిం _ హింస
లుచేయు, డానుం _ దానవుడు, శయానం _ శంబరుడను
పేరుగల ఆనురిని, జఘాన _ హతమార్చెను అతడు ఇందుడే
వ్యా. వి : ఓజాయమానం _ కర్తుఃక 9జ్‌ సలోపశ్చ, ఓజసోప్పర సోని
త్యం (3-]1-11,2) ఆను స్యూతములచేత క్యజ్‌ (పత్యయము,
సకారలోపము చేయబడినవి. |

107

సం. పా. (12) యః సప్త రక్మిర్వ ృషభస్తువిష్మాన వాసృజత్సర్శ వే
సప్త సింధూన్‌॥ యోరౌహిణ మస్సుర ద్వ(జబాహుర్దాక మారో
హంతం సజనాస ఇంద్య॥

ప. పా. యః! సప్త ఒరశ్మిః। వృషభః। తువిష్మాన్‌। అవ౭. ఆసృ్ఫజతీ్‌ ।
సర్హవే! సప్త! సింధూన్‌! యః] రౌహిలణుం।, అస్ఫురత్‌। వజ.

బాహుః। ద్యాం!। అఒరోహంతం। సః జనాసః। ఇం్యదః॥

హుషభః _ వరకః।, తువిషాన్‌ - వదిమాన బలవానవాౌ
© షే చి లర

A A ఒల్లో బి వ బిల Aw _
సప్త - సర్పణ న్వబావాన్‌, సింధూన్‌ _ అపః, సర్హవే

సరణాయ, అవాసృజక్‌ _ ఆవసృష్ట వాన్‌ = యద్వాగంగాద్యాః
సప్తము బ్యానదీర సృజత్‌। యశ్చవజబాహు: సన్‌, దారం =
దివమారోహంతం, రౌహిణం - అనురం, అస్ఫురత్‌ = జఖూన,

సా. భా. అను; యః సప్త రక్మిః న ఎవరై తే విడువిధముల మేఘము
అను కలవాడు, వృషభః - ఆ ఏడు మేసుములద్యారా భూమి
మీద వర్షమును కురిపించువాడు, తువిష్మాన్‌ _ వృద్దిని బల
మును కలవాడు, సప్త - (స్రవించు స్వభావముగల, సింథూన్‌
జ౭మును, సర్హటే - (స్రవించుట కొళకు, అవాసృజత్‌ _ సృ
జించెను గంగాది ఏడు ముఖ్య నదులను సృజించెను. యశ్చ
వజ బాహుఃసన్‌ _ వజణాయుధమును ధరించిన వాడై, ద్యాం-
స్వర్గమును అధిరోహించు, రౌహిణం _ రౌహిణుడను అసురుని,
ఆస్సునత్‌ _ హింసించెను. అతడు ఇందుడే.

వ్యా. వి : సప్తరశ్శి: సప్కసంజ్యాకారశ్మయోయస్య-బసు విహిసమాస

ము అస్ఫురత్‌ -స్ఫురస్ఫురణే (తుఅనుథాతువునకుల జ్‌ (ప్రధమ

108

పురుష ఏక వచనము. అవాకృజత్‌ - అవ అను ఉపసర్గ పూర్వ
కముగా సృజ విసర్లే ఆను (తు) ధాతువునకు అజ్‌ (ప్రధమ
పురుష ఏక వచనము.

(౨. షా; (13) ద్యావా చిదస్మై పృధి వీనమేతే శుష్మాచ్చి దస్యపర్వతా
భయంతే! యః పోమపాని చితో వ్మ్యజబాహుర్యో వజ హస్త్యః సజ

నాస ఇందః॥

ప. పా: ద్యావా! చిత్‌! అస్మె! పృధివీఇత్మక నమేతేజతి! శుష్మాత్‌। చిత్‌!
అస్య! పర్వ తాః! భయంతే! యః సోమ౭పాః! నిఒచితః।

వజ బాహుః యః! వ(జ2_ హస్త ః। సః! జనాసః। ఇం(దః॥

సా. భా: ఆస్మా - ఇం్బదారా,. ద్యావా పృధివీనమేతే = స్వయమేవ
పహ్విభవతః, విత్‌ _ అపిచ, అస్య _ ఇం|దస్య, శుష్మాత్‌
బలాత్‌, పర్వతా భయంతే _ విభ్యతి! యః సోనుపాః _ సోమ
స్యపాతా, నిచితః సరై (ః, యద్వా అన్యేష్యోఒపి దేవో భ్యోద్భ
ఢాంగక్కి వ్యృజబాహుః _ వ(జసదృశ బాహుః, యశ్చ వజహస 8 _

చ, ఇ డక we,
షృజయుకః స ఇండ ఇత్యాది (పసిద్ధం॥

పా. బా. ఆను: అస్మై = ఇందునికి, ద్యావా పృధివీనమేతే = ద్యావా
పృథివీ దేవతలు స్వయముగనే నమస్కరించుచున్నారు. చిత్‌...
ఇంకనూ, అస్య = ఈ ఇందుని యొక్క, శుష్మాత్‌ == బలము
వలన, పర్వకాభయంతే = పర్వతములు భయపడుచున్నవి.
యః సోమపాః = పోమపానము చేయువాడు, నిచితః సరె ౧
= అంచరిచేత దర్శించబడువాడు, ఇతర దేవతల కంచే దృఢ

నా ణి బ్‌ ఇ ల ,
మైన అంగములు కలవాడు, వబబాహుః = వజ సతృశములగు

109

2 ల ఖో న్లో ఒవ
బాహువులు కలవాడు. యశ్చ వజహస్ర్తః = మ్యజాయుథమును

హస్తము నందు ధరించాడాడు, న ఇంద = అతడు ఇం్భదుడే,
వ్యా. వి నమేతే = ణమ హ్వత్వేశబ్దే అను థాతువునకు (కర్మ
కర్తరి రిల అట్‌ (పథమ పురుష ద్వివచనము, నదుహన్స్నున మాం

యక్‌ చిణా జౌ (8-1.89) ఆను పాణిని న్యూతముచేత యక్‌ (ప్ర
“య నిషేధము చేయబడినది భయంతే _ జ బీభయే ఆను

కాతువునకు బహులం ఛందసి! అను సూ తముచేత శప్‌ నకు

శ్లుత్వము రాలేదు. అట్‌ [పథమ పురుష బహువచనము,

సం. పా; (14) యః నున్వం తమవతి యః పచంతం యః? శం నంతం
యః శశమాన మూతీ। యస్యబహ్మ వర్జనం యస్య సోమోయ

స్యేదం రాధః నజనాన ఇందః॥

ప. పా: యః సున్వంతం। అవతి! యః। పచంతం। యః] శంసంతం
యః। శశమానం। ఊతీ। యస్య! (బ్రహ్మ! వేర్తనం। యస్యః సో
షు
మః। యస్య। ఇదం! రాధః। సః జనాసః। ఇందః॥

సా, భా: యః సున్వంతం _ సోమాభిష పంకుర్వంతం యజమానం,
అవతి _ రక్షతి, యశ్చ పురోడాదీని హవీంషి పచంతం, యశ్చ

ఊతీ _ ఊతయే స్వరక్షాయై శస్త్రాణి శంసంతం, యశ్చశశమాన
మవతి _- స్తోతం కుర్వాణం కక్షతి, శుహ్మ పరివృఢం స్తో|తం,

య స్యవర్దనం న వృద్ది కరం బేవతి, తధా: యస సోమోవృద్ది "ఘౌ
తుష్భ్ఫవతి, యస్యచేదం - అస్మదీయం, రాధః _ పురోడాశాది

అక్షణమన్నం వృద్ది కరం బా, స ఇంద ఇతాగది (పసిడ్ధం॥

నా భా అను యః సున్వం స " ఇం చుడు సోమలతారసవవవ ౬.

110

బడము చేయు యజమానిని, అవతి = రకిసాడో, యశ్చ =
© టా

ఎవరె తే, పురోడాశాది హవిసులమ (నై వేద్యములను) వండు

వాసిని, యశ్చ ఊతీ = ఎవరై తే తన రకణ కొరకు ఆయుధ

విశేషములను, శంసంతం = హొగడువానిని, యశ్చ న
వతి చెయువానిని రక్షిస్తాడో, బ్రహ్మ - మహత్వ

™

_ అస్లై, యస్య సోమ: _ ఎవరికి స్టోమరసము
స్య - ఎవరికి, ఇడం _ మనకు చెందిన,
కాశాది అక్షణములతో కూడిన అన్నము వృద్ధికరమ

వే
ము

ల్రారణఖమగు స్తోతము, యస్యవస్థనం - ఎవరికి వృద్ధికరముగ
థా

డా
గువో స ఇండ ఏవ _ అతడు ఇందుడె.

వ్యా, వి; ఊతి _ (ఊతయే) సుపొంనులుక్‌ అను సూతముచే చతుర్ధీ

లా

దిజక్లలొ పూర్వ సవర్హ దీర్ష ము వలన ఏర్పడిన రూపము.
నర. పా: (15) య సున్వతే పచతే దు ఆచివ్వాజం దరరీ సకీలా
దబ
పవత । వయంత ఇంద విశ్వ హపియాస: సువీరాసో విదధ

దె Cana

వ. పొం య: నునంతే! వచతే! దుధ:! ఆః! చిత్‌! వాజుం! దరరి, సఃః
యు (_ ద్‌

కిల! ఆసి। సతః] వయం। తే। ఇంద। విశ్వహ। (పియాస:।

జ్‌

నుఇవిరాన 1 విధం! అ! వదేమ॥!

శా. భా: ఇదానీమృషి: సాక్షాత్తు త మిందం (పతి (పబూతే। "హ్‌
ఇంద యోద్యుధో _ దుర్భర పన్‌, సున్వతే _ సోమాభిషవంకు
ర్వతే, పురోడాశాది హ వీంషి, పచతే _ యజమానాయ, వాజం =
ఆన్నం ఖలంవాొ, దర్దర్తి - భృశం పాపయసి, సః - తాదృశస్త్యం,
సత్య" _ యధథార్ర భూతోజ సి! నపునర్నాస్తి తిబుద్ధియోగోళ్టి౬ సి।

il

ea

తే_ తదపయాగః నువీరాసః _ కల్యాణ పుత్ర పాకాః సంతో
హకిను. విధధం _ స్తోత్రం, ఆవదమ -

సొ. భా. అను: గృత్సమచద బుషి క ఇం్చదుడు వత్యక్షముకాగా ఇం
ద్రుని గూర్చి అట్లు చెప్పుచువ్నాడు. హే ఇంద = ఓఇంర్మదు
డొ] యః దుధః = ఎవరైతే దుర్చరుడై, సుస్వతే = సోమల
తారసనును తయూరుచేయునో, పురోడాశాది హవిస్సులను వండు
నొ ఆటంవంటి యజమానికి, వాజం = అన్నములేక బలమును
దర్జరి = సమృద్ధిగా ఇచ్చుచున్నావు. సః = అటువంటి నీవు
సతః = యభార్థవాదిగా, అసి = యోగ్యునిగా అయి
ఉవ్నావు. తే = నీ యొక్క అన్నుగహమువలన, (పయాసః
నుపిరానః = శుధకరులు, పరాక్రమవంతులై న పుత్ర పాతు
లను కలిగిన, వయం = మెము, విశ్వహ == ఎల్లవేళలందు,

విదధం _ స్తోత్రమును, ఆవదేమ _'పలికెదముగాక.

వ్యా. వి: కల _ మె బుక్కులో పయోగించబడిన “కిల' అను నిపాత

_సిద్ధి అను అరము నండు (పయోగీంచబడేను. (పియాసః,
(a)

నువిరానః, ఆను నందులు 'జవాసః వలె అనడ్‌ వత్జయాంత

ములు

112
రుద సూక్తము 2-33 (తిముస్‌

సం, పా:(1)అతే పితర్మరు తాం సుమ్న్మ మేతు మాన; సూర్యస్య సందృశో
యుయోధాః। అభినోవీరో అర్వతి క్షమేత ప్రజా యేమహి రుద

(పజాభిః॥

ప. పా: ఆ! తే! పితః। మరుతాం। సుమ్నం। ఎతు! మా। నః! సూర్య
స్య। సంఒదృశః] యు యోధాః। అభి] నః। వీర.! అర్వతి। క్ష
మేత। (ప। జాయేమహి। రుద। (ప్రజ జాభిః॥

సా; భా, హే మరుతాంపితః _ మరుత్సం జ్ఞానాం దేవానా ముత్చాద
కరుద, తే - త్వదీయమస్మభ్యందాతవ్యం, సుమ్నం _
సుఖం, ఏతు _ ఆగచ్చతు, తధాత్వం నః _ ఆస్మాన్‌ సూర్య
స్యసందృశః - సందర్శనాత్‌, మాయు యోధాః_మా పృధక్కా
ర్ష్‌ః, అర్వతి _ శతా నః - అస్మాకం, వీరః _ వీర్యవాన్‌ పుత్రా
దిః। అభిక్షమేత _ అభిభవతు, యద్వా వీరస్త్ర్వం, నక. అ
స్మాన్‌, అభిక్షమేధాః _ అస్మాన్‌ కృతా పరాధానభిక్షమస్వ।
హేరుుద। పజాభిః _ పుత పాతాదిభిః, (పజాయే మహి- ప్రభూ
తాః స్యామ॥

సా, భా, అను: హే మరుతాం పిత్సః _ మరుత్సం జైగల దేవతలను
ఉత్పాదన చేయు ఓరుద, తే- నీకు చెందిన, మాకు ఇవ్వదల

చిన, నుమ్నం _ సుఖము. ఏతు _ మమ్ములను పొందుగాక,

తథా _ అశు, త్వం - నీవు, నః _ మమ్ములను, సూర్య స్య
సందృశః _ సూర్య దర్శసము వలన, మాయు యోధాః _ వేరు
చేయకుము, అర్వతి _ శ|తువులతో య్బ్యుము చేయునపుడు,

8- మాయొక్క, వీరః _ పర్మాకమ వంతులగు పుకులు,

113

ఆభక ముత _ రకిందబడుదురుగాక, యద్వా విళస్త గం - దరు

తవను నివు, నః _ అపరాధము చేసిన మమ్ములను, అబిక్ష మేధాః -
క్షమించెవవుగాక, హే రుద-ఓ రుదుడా. [పజాభిః-పుత పౌతా
దులతో, (పజాయేమహి - మేము వృద్ధిని పొందెదము గాక.

చా. వి జాయేమహి -_ జనీ (పాదుర్భావే అను ఆత్మనే పద ఛాతువు
నకు విధిలిజ్‌ ఉత్తమ పురుష బహువచనము. యుయోధథాః-
యుమిశణామి్మశణ యోః అను థాతువునకు విధిలిజ్‌ మధ్యమ

పురుష ఏకవచనము

వ్‌

స్వ, వి; మరుతాం పిత: = 'పరమపి ఛందసి' ఆను సూత్రముచే షష్టీ
విభక్రితో ఆంతమగు మరుతాం ఆను పదము పిత: అను పూర్వా
మంతితమగుపదము (సంబోధన) నకు అంగముగ నుండుట
వలన సర్వానుదాత్తమును పొందెను.

సం, పా: (2) త్వాదత్తే భీరుద శంత మేళ్చ: శతం హిమా అశీయఖేష
జేభ్రి:। వ్యస్మథ్ట్వే షో వితరం వ్యంహో వ్యమీవాశ్చాతయస్వా

విమాచి:॥

పం. పొ: త్వ్యా౭దత్తే భి;! రుద శంఒత మేభిక|। శతం। హీమా.! అశ్‌
య1 భేష జేభి;! వి! అస్మత్‌! ద్వేష! విఒతరం। వి! అంహః।
వి! అమీవా:!] చాత యస్య! విఘాచీ:॥

సా. భా: హేరుద త్వా దత్తేభి: _ త్వయాదత్తై ;, శంతమేభి; _ అతి
శయేన సుకరై,, భేషజేభ్రిః: = భిషజై రోషథై ;, శతంహిమా!_శతం
హే మంతాన్‌, శతం సంవత్పరాన్‌, ఆశీయ-_వ్యాప్పు యాం, అఆఅపిచ
అస్మత్‌ య అస్మత్త;, ద్వేష; _ ద్వేష్ట్యన్‌ - విచాతయస్వ -వి

నాశయ, తధాంహ: _ పాపం, వితరం _ ఆత్యంతం, విచాతయ

114

జా

స్వ] అమీవాఫ _ రోగాన్‌, విఘాూచ్మి-విమనానాం చంత్మీ కృత్చ
ఆలో నే

శరీర వ్యాపకాన్‌ రోగాన్‌, విచాతయస్వ-ఆస్మత్త : పృథక్కృత్య

నాశయ

ల గా వ = | సో నాం పో 1 ఇ శే న్‌

నా. ఖా. ఆను: హేర్నుచ = ఓ ర్నుదుడా! త్వాదత్తేఖిః = నీ చేత
ఇవ్వబడిన, శంతమేఖిః _ మిక్కిలి నుఖకరములగు, భ్రషబేభిః

= కరొషథములచేత, శతం హిమా?ః = నూరు సంవత్సరములు,

అశీయ = జీవించెదముగాక. అపిచ = ఇంకనూ, అస్మత్‌.

పూర దోలుము, తధా = అళ్లు, అంహః। = పావమును, విత
రం = ఎక్కువగా, విచాతయస్వ = పార్మదోలుము, అమీ
వాః = లోగములను, విమాచీ = శరీరమంతా వ్యాపించిన

కాగములను, దిచాతయస్య an నాశనమొనర్చుము.

వాం, వి; అనీయ _ అంశువ్యాప్తా ఆను (ఆ) థాతువునకు విధి లిజ్‌
ఉతమ పురుష ఏకవచనము
అవనీ

డా

క వ ల. బాతస్య। ర్నుద! శ్రియా! అసి; తవఃఒతమః। తవ
నాం। పజ బాహూఇతి వృజ2 బాహో! పర్షిః నః। పాఠం] అంహ
a

సః పాసి 1 విశ్వా] అభిఒ౪అతీ.! రపన:] యుయోధి॥

ము శ కాన ra

పా. భా. మోరుచ! జాతస్య _ ఉత్స న్నస్య స స్య జగతో మథ్వే,
వా కనా షట ఇ Fara wa a
గయా - ఐశ్టుర్వ్మేణ, | ష్షః - (పశస్యతమ , అసి _ భవసి,

115

తథా --: వజ బాహూ - ఆయుధ హస్త రు ద, తవసాం _ ప
వృదా ౫ 7 మధే్య! తవస్త మః _ అతిశయేన (పవృద్దోఒసి! సత్వం

నః _ అస్మాన్‌, ఆఅంహస: _ పాపస్య, పారం _ తీరం, స్వస్తి -

fF 4 అర టట Ae

క్షమేఖు, పర్షి _ పొారయ, తధా రఐస; ఎ పాపస్ట్టు, విశ్వా: -

రా, ఆభీతీ? - అల్లాగమనాని, యుయోది - పునకుు_రు
ళు భ్‌ ల టా

సా. భా. అను: హేరుద _- ఓ ర్నుదుడా!। జాతస్య - ఉత్పన్నమైన
సమస్త జగత్తునకు మథ్య, (శ్రియా - ఐశ్వర్యము చేత, చేష్తః -
(శేఘడవై , అసి _ ఉన్నావు. అమే. హే వజబాహూ - వజా
యుధమును హస్తము నందు ధరించిన ఓ ర్ముదుడా! తవసాం-
వృద్దిని పొందినవారిలో, తవస్తమ: _ మిక్కిలి వృద్ధిని పొంది
యున్నావు ఆటువంణి నివు, నః - మమ్ములను, అంహస; -_

పానము యొకు, తీరం - అవతలిగట్లునకు, స్వస్తి - తేమము
Sal లట వాటి

స
ah
(DD
న్‌
(అ)
(3
ర్‌

గా, పర్షి = చెర్నుము, ఆశే తపన: _ పాప
విశ్వా" - ఆన్ని, ఆఅభితీ: _ ప్యవహారములను, యుయోధి -
దూరముగ ఉంచుము

వ్యా. వి యుయోధి - యుమశణా మ్న్‌శణయో; ఆను ధాతువునకు
లోట్‌ నందు ఛాందసమగు శప్‌నకు శ్లుత్వము ఏర్పెడెను. వా
ఛందసి అను సూత్రముచే అపిత్‌ చై కల్పికము గనుక జితగము
రాదు గనుక అజితశ్చ ఆను సూతముచే హి కి దేశ

సం హా! (ట్ర) మాత్వా రుద చుకు థా మా నమోబిర్మా దుష్టుతీ శ్చ
పభమా సహూతీ, ఉన్నపిరా అరయ ఖేష జేభిర్చి షక్తృమంత్వా

ene జాంశ్చణోమి!॥
€

116

ప. పా: మా। త్వా! రుద! చుకుధామ) నమః; భి] మా। దు,స్తు
తీ; వృషభ! మా! సహూతీ! ఉత్‌! నః! ఏళాన్‌!] అరయ] శేష
జేభి1 భిషక్‌ఒతమం। త్వా] బిష జాం] శృణోమి॥

సా, భా; హే రు దత్వా - త్వాం, నమోభిః _ అయథధ్యాకియ మాక్రో
ర్న మస్కారైర్హ విర్భిర్వా, మాచుకుధామ _ మా కోథ
యా మ్మక్రుద్ధం మాకార్మ. హే వృషభ _ కామానాం పర్షితః,
దుష్టుతీ _ దుఃన్తుత్యా శోభన యాస్తుత్యా, మాచ్చుకు ధామ!
తధా పహాతీ_సహూత్యావి సదృశై ర నై్యైర్హవెఃసహా హ్వానెన మాకో
భయామ। (శేష్టో హిస్వస్మాత్‌ న్యూనేన సహాహ్వానే క్రుద్ధో భవతి!
పత్వంన: _ అస్మాకం, వీరాన్‌ _ పుత్రాన్‌, భేష జేభి; _ త్వదీ
మైర్చే షజై రౌషథఖై;, ఉదర్పయ ఉత్క ష్టం సంయో
జయ, హేరు(ద త్వా - త్వాం, భిషజాం _ చికిత్సా భిజ్జీనాంమ
ఛేర, భిషక్తమం - అతి శయెనభై షజ్య స్య కర్తారం _ శ్చ
ణోమి।

హౌ. భా. అను; హేరుుద - ఓ రుదుడా! త్వా _ నిన్ను, నమోశ్చిః _
మా చేత చేయబడు నమస్కారములు, సమర్చించబడు హవి
న్ఫుల చేత, మాచుకుధామ - కోధమును కలుగ చేయకుండు
ముగాక, హే వృషభ = కోరికలను తీర్చు డీ రుదుడా। దుష్టు
తీ _ ౪ శుభకరమైన స్తోతముల చేత, మాచ్చుకు థాను _ కోప
మును కలుగ చేయకుందుము గాక, తధా _ అము, సహూత్రీ _
వితో సమానంకాని ఇతర దేవతలతో నిన్ను ఆహ్వానించుట ద్వారా
(కోథమును కలుగ చేయకుందుముగాళ, సత్వం- అటువంటి నీవు,
నః_ మా యొక్క, విరాస్‌ _ పరాక్రమ వంతులగు పుతులను,

భేద జేభి: - నీ వద్దగల బెషధములతో, ఉదర్చయ _ గొప్పగా

117

తయారు చేయుము. హేర్నుద రు రుదుడా! తాం _ నిన్ను,
షజాం .. చికిత చేయు వెదుఃలతలో, భికర రుం _ గొప్ప

బ్‌ న ల ర్త చి

వె ద్యునిగ, శు౫ోమి _ తెలుసుకొనుచున్నాను.

a లు

వ్యా. వె, చ్యుకుధామ _ |
ఇచ్‌ చేయగా లుజ్‌ లకారమున న్మిశ్షిదు (సుభ్యః కర రిచబి చజ్‌
అను నూతముచే చజ్‌, కాగా, చజ్‌ను నిమిత్తముగా ధాతు
నకు ద్విత్వయు, హలాదిః శేషము, అభ్యాసమునకు చుత్వము
వలన చకారము రాగా [చుకుథ-_ మ] అతో దీర్హో యక ఆని
థకారమునకు దీర్ద ము వలన రూపసిద్ధి.

(కుదకో పె అను ధాతువునకు _పేరణార్థము

ER

సం. పా: (5) హవీమ భిర్హ వతే యోహ విర్భిరవ ప్రోమేభీ రుదం దిషి
య] బుదూ దరః సుహ వో మానో అస్య బభుః నుశ్న్మిపో రీర
ధన్మనాయె॥

ప. పా: హవీమ2భిః] హవతే! యః। హవి,2ః! అవ] స్తోమేభిః।
రుదం! దిషియః బుదూదరః] నుఒహవః1! మా] నః] అస్య!
బభుః। నుజఒశ్మిపః రీర థత్‌। మనాయై॥

సా, భా: యోరుదః, హవిర్భిః - చరుపురో డాశాద్యిః సహితై 8, హవి
మభిః _ ఆహ్వానై; స్తుతి లకల్టైః, హనతే _ అహూయతేస్తూ
యతే, తంరుదం, స్తోమేఖ్రః-స్టోత్రై ః, ఆవ దిషియ _ అవఖండ
యామి, పృథక్కరోమి, బుదూదరో మృదూదర ఇతియాస్క;
(ని 6_4) సుహవః = కోభనాహా నః, బృభుః = భర్తా సరం
స్య, బృభువర్షోవా, నుక్నిపః _ శోభనశ్నిపః, ఏ వంగుణ విశిష్ట.
సరుదః, అసె మనాయై _ హన్మితి మన్యమానా బుద్ధిష్మనా i
తస్యై. నః _ ఆస్మాన్‌, మారీరధత్‌ _ మావ శంనై షీత్‌, రధ

ర్వశగమన ఇతీయాస్కః (16)

tu

అల్లి

ఇజ్‌

ఎప.

118

భా. అను: యః = ఏ ర్నుదుడు, హవిరిిః = చరు (అన్నం

షి)
పురోడాశాదులతో కూడిన, హవీమభిః = ఆహ్వానములు, స్తుతి
లక్షణములతో, హవతే _ ఆహ్వానించ బడుచున్నాడు, తంరు
(దం = ఆ ర్నుదుని, సోమెభిః _ స్తోతములతో, అవదిషీయ.
కోడము లేని వానినిగా చేసెదను. బుదూదరః _ మృదువైన
ఉదరము గలవాడు, నుహవః = శుభ పదమైన అహ్వానముగల
వాడు, బృభుః = అందరి ప్రభువు, నుశ్నిపః = శుభకరమ
గు దవడలు, నాసిక గలవాడు, ఏవంగుణ విశిష్ట: సరుుద: =
ఉక్క గుణములతో కూడిన ఆ ర్నుదుడు, అస్యెమనాయై =
హింసాత్మకమగు బుద్ది, నః = మమ్ములను గూర్చి, మారీర
థత్‌ = మా వశము కారుండా చేసెడడుగాక.

ఓ: హవలే _ హ్వేజ్‌ స్పరాయాంశబ్లేచ అను ధాతువునకు వ్యత్య
యముగా [యక్‌ నకు బదులుగా ] కర్మార్థ్హములో కర్త (ప్రత్య
యము (గప్‌) బహులం చందసి అను స్నూతముచే వకారమున
కు. సంపసారణము, సంప్రసారణాచ్చ అను స్తూతముచే
|ఉ__ఏ= ఊఉ] పూర్వ రూపము, గుణావాదెశములు చేయుట
వలన రూప సిద్ది. మారీరవత్‌ _ రథహింసా సంరాధ్యో! అను
ఛాతువునకు _పేరణార్థములో, ఇఏిచే లుజ్‌ లకారములో చజ్‌
విధించుట వలన భాతువునకు ద్విత్వము హలొదిః శేషము,
సన్దుల్ల ముని చజ్‌పరే, అను సూూతముచే సన్వద్భావము ఏర్ప
డును. సన్వద్భావము వలన ఇత్వము దీర్లోల ఘో: అను నూ
తముచే దీర ము వలన రూపసిద్ధి.

పా: (6) ఉస్మాను మందవృష భోమరుత్వాన్ల ౪ తీయసా వయ

సా న్నాడమాన। ఘృణీవ ఛాయా మరపా ఆశీయా వివా సేయం

b= న. లో అల్‌ 4
ర చనం సమా!
డొ లట .

113

ప. పా: ఉత్‌! మా మమంచ। వృషభ] మరు కాంన్‌। త్వక్షీయసా। వ
యసా। నాధమానం। ఘృణిఒఅవ। ఇభాయాం। అరపా.। ఆనయ!

అ। వివాసేయం] రుదస్య] నుమ్నం॥

మె . . my Dp y అ Ca
సా. భా: వృషభ; - కామానాం వర్షితా, మరుత్వాన్‌ = మరుచ్చి; పుత్రె
ర్యుక్తో రుద, నొధమానం _ యాచమానం, మా _ మాం, త్వ
మీయసా _ దీప్తేన. వయసా_ఆనేన, ఉన్మమంద ఉత్క ర్లైణ
తర్పయతు। అపిచాహం మణీ వఛాయాం _ యథా సూర్య

యాం[పవిశతి ఏవం, రుద స౭నువము*0_

రి ra

కిరణ సంతపశా
దబ

సుఖం, అరపా; _ ఆపావ; సన్‌, అశీయ _ వ్యాప్పుయాం] త

దదంతం రు(దం, ఆవి వాసేయం _ పరిచకేయం॥ వివానతిః
&

సా, భా. అను: వృషభః - కోరికలను తీర్చు, మరుశ్వాన్‌ _ పుతు
లగు మరుత్తులతో కూడిన రుదుడు, నాధమానం _ యాచించు
చున్న, మా_ నన్ను. త్వక్షియసా _ ప్రకాశించు, వయసా _
అన్నముతో, ఉన్మమంద _ గొప్పగా తృప్తిని కలుగజేయుగాక,
అపిచ _ ఇంకనూ, అహంమఘృణీవ ఛాయాం _ మనుష్యుడు
ఎన్టైరే సూర్య కిరణముల వేడిమిని తాళలేక నీడను ఆశయిస్తా
డో అట్లు, రుద స్యసుమ్నం _ ర్నుదునికి చెందిన సుఖమును,
అరహాః _ పాపరహితుడనై , అనీయ _ పొందెదను గాక, అందు
కొరకు ఆ ర్నుదుని, ఆవివాసేయం _ సేవించెవను గాక

॥ 3 7 న ||
వ్యా. వి: ఆవి వాసేయం _ (వివాసతి; పరిచరణ కర్మా వి అను ఉప
టల జ జ జర్నో వా
నర్గష్రార్యకము గా చాస ఉప పేదాయాం అను ఛాతువునకు ఏథి
విజ్‌ ఉతమ పురుషెక వచనము
అజ (na 9

120

సం. పౌ (7) కస్య తేరుుద మృళయాకుర్హస్తోయో అస్పిభేషజో
జలాష;1 అపభర్తా రపసో దై వ్యస్యాభీ నుమా వృషభచ క్షమి
ధథాః॥

ప, పా, క్వ! స్యః॥ తే! రుద! మృళయాకు: | హస్త :! య। అస్సి! ఖే
షజ:॥ జలాష;1 అప౭ భర్తా! రపన:1 దై వ్యస్య। అభి] నుl మా।
వృషభ! చక్షమిధథా 31

పా. భా; హేరుదతే _ తవ, మృళయాకు! - సుఖయితా, స్య, న
హస్త;, క్వ - కుత్రవర్తాతే, యోహస్త: భేషజ; _ ఖై షజ్యకృత్‌,
జలాష; -_ సర్వేషాం సుఖకర:, ఆస్తి - భవతి! సహస్తో విద్యత
ఎవ। తేన హస్తే నమాం రక్షేతి భావః। ఆపిచ, హే వృషభ _ కా
మానాంవర్షిత;, దె వ్యస్య-దై వకృతస్య, రపస,_పాపస్యఅపభ్నరా
అపహర్తా వినాశయితా భూత్వా, కృతాపరాధంమాం, ను-క్షిప్రం,

అభ్చచక్షమీథా; ల అభిక్షమస్వ!

సా, భా. అను; హేర్నుద = ఓరుదుడా! తే = నీ యొక్క, మృ
ళయాకు; = సుఖమును కలుగజేయు అహస్తము, క్వ
ఏచ్చట నున్నది, యోహస్త: = ఏ హస్తము, భేషజః = బౌష
థములు ఇచ్చునది, మృదుస్పర్శగలది, జలాషశః = అందరికి
సుఖమును కలుగచేయునది, అస్తి = అయినది, ఆ హస్తము
తప్పక ఉన్నది, ఆ హస్తముతో నన్ను రక్షించుము. అపిచ -
ఇంకనూ, హేవృషభ = కోరికలను తీర్చువాడా, డైవ్యస్య =
దేవతల వలన ఏర్పడు, రపసః = పాపమును, అపభర్తా =
పోగొట్టు వానిగా అయ్యి, కృతాపరాధం మాం _ అపరాధ మొనర్చి
న నన్ను, ను _ వేగముగ, అభి చక్ష మీధా; - కమించెదవృగాక॥

t21

ద్యా. వి" అభిచక మీధా; _ కమూష్‌ సహనేదాతువున కులజ్‌లో శవ్‌
నకు భాందసముగ స విధించబడెను న్గుత్వ నిమితృ ముగా భా
తువునకు ద్విత్వము, హలాదిః శేషము, చుత్వము (చక్షమ్‌)
బహులం ఛందసి అను సూ్యూతముచే ఛాస్‌ నకు, ఈ డాగమము
వలన్‌ (చక్షమ్‌ ఈ ధాః) రూపసిద్ది.

నం, పా; (8) (పబ్బభ్రవే వృ్వభా యశ్వితీ చె మహోమహీం నుష్టుతి
మీరయామి! నమస్తా కల, లీకినం నమోభిర్చృణీ యసి త్వేషం
6 ౧
రుదస్యనామ॥

ప పా పబ భవే! వృషభాయ్మ శ్వితీచే!ే మహః। మహీఎ! సుఇష్తు
తిం| ఈరయామి! నమస్య్య] కల్మలీకినం!: నమఃఒభిః। గృణ్‌
మసి! త్వేషం! రుుదస్య! నామ॥

dq

మా: బ్మభవే _ విశ్యస్య భర్తే బ[భువర్ణాయవా, వృషభాయ...

కామానాం వర్షితే తద్వత్పస హ్యకారిణే, క్లితీచే_ శై ్యత్యమం
చేతే వివంగుణ విశిష్టాయ రుదాయ, నముహోభహీం-మహతో2.
పిమహతీం, సుష్టుతిం అ కోభనస్తుతిం, (పేరయామి _ (ప్రకర్షేణో
చ్చారయామి। హేస్తోతః కల్మలీకినం _ జ్వలంతం (కలయత్య
పగమయతి కల్మలికం తేజః) తద్వంతం రుదం, నమోభి, _
నముస్కారైర్హ విర్భిర్వా, నమస్య - పూజయ, వయంచ రుద
స్య మహదేవస్య, త్వేషం జ దీప్తం, నామగ్భణీమసి - గ్భలదీ
ము; సంకీర్త ఎ యామః।

సా. భా. అను; బభవే ల (ప్రపంచమునకు భర్హయగు, గోధుమ వర్ణ
ము గల, వృషభాయ = కోరికలను తీర్చు. న్వితీబే _ తొల్లని
వర్ణమును పొందిన! ఉక్కగుణములతో కూడిన రుదునకు,

122

మహోమహీం-_ గొప్పదానికంకేు గొప్పదియగు, నుష్టుతిం_-శుభ ప్ర
దమగు స్తోతమును, చశేరయామి-_గొప్పగా చేసెదను హేస్తాత:-
సాత్రమును చేయు ఓ యజమాని, కలకిల్మీనం = మాలి
న్యమును పోగొట్టి పకాశమును కలుగజేయు, (ప్రకాశ స్వరూపు
రు

డగు ర్నుదుని, వయంచ _ మేము కూడ, రుదస్య _ మహా
దేవుని యొక్క, త్వేషం - గొప్పదగు నామమును, గృణీమసి య
కీర్తి ంచెదము.

వ్యా. వి శ్వితీచే _ శ్వితా వర్ణ అను న్యూతముచే జొణాదిక ఇన్‌ ప్రత్య
యము, శ్వితి మంచతి అను ఆర్థములో అంచ థధాతువునకు
అంచజేర్‌ బుత్విగ్‌ అను సూతముచే క్విన్‌ ప్రత్యయము విధిం
చ బడెను. చతుర్ధ్యెక వచనము నందు ఆచ: అని అకారలోప
ము చౌ అను నూత్రముబే దీర ముల వలన రూపసిద్ధి. గ్భణీ
మసి _ (గృణీమః) గృశభ్లే ఆను థాతువునకు (శాఖ అదంతో
మసి; అను సూతముచే మసి ప్రత్యయము, ప్వాదినార్యహస్వః
ఆని _హస్వము వలన రూవసిద్ధి॥

సం. పా: (9) స్టైరే భిరంగై : పురురూప ఉగే బభు; శుుక్కేః పి పిశే
హిరక్టారి;! ఈశానాదస్య భువనస్య భూరేఠక్న వా ఉయోషదు దా
చనుర్యం॥

స. షా: స్థిరేభి:। అంగ :! వురు2రూపః! ఉగ; బభు;] శు కేభి:। ప్‌
పిశే] హిరక్ర్యా:] ఈశానాత్‌। అస్య। భువనస్య1 భూరే.! న। వై!
ఊంఇతి! యోషత్‌! రుదాత్‌! అసుర్యం॥

సా. భా: స్టిరేభి: - స్టిరైర్ట్యథై:. అంగ్రై: - అవయవైర్యుక్షః, వుడు
రూవ' _ అష్టమూర్త్యాత్మ కై రృహుఖీ రూ పైరు పేత,, ఉగ: _

123

స్తే జస్వి, | భువ - భర్తా బు వర్డో వారు[ద;, శ కే
EP హిరళ్ర్యా'- హిరఖ్మయైర్లి తరమణీయె ర్వాలంకా
= ద సాయే రాయ!

జే 1 ఈశానాత్‌ _ ఈశ్వరాత్‌, అస్యభువనస్య
- భూత జాతస్య, భూరే: _ భర్తూరు దాత్‌, అసుర్యం _ బలం,
నవా ఉయో్యోత్‌ - చై వప్పథగ్‌ భవతి॥

సా భా. అను: స్థిరెభిః = స్టిరమైన దృఢమైన, ఆంగై 8 = అవయ
వములతో కూడిన, పురురూపః _ ఆష్ట మూర్త్వాత్మ కము బహు
రూపములతో కూడిన, ఊఉ గః_ ఉగరూపుడు, తేజస్పంపన్నుడు,
బ(భుః_ ప్రభువు లేక గోధుమ వర్ణముగల రుదుడు, శు, కేభిః-
(ప్రకాశించునవి, హిరళైః _ బంగారముతో చేయబడిన రమణీ
యములగు అలంకారములతో, పిపిశే _ పకాశించుచున్నాడు.
ఈశానాత్‌ - లోకమును శాసించు, భూరేః _-.[పభువగు రుదు3
వలన। అస్యభువనస్య - సమస్త భూతజాతమునకు, అసుర్యం-
ఏర్పడిన దై వికమగు బలము, నవాజయోషత్‌- వేరుచేయుటకు
వీలుపడదని అర్థము,

వ్యా. వి; పిపిశే _ పశ అవయవే అనుధాతువునకు కర్మణి (ప్రయోగము
నందు లిట్‌ ప్రధమ పురుష ఏకవచనము, అనుర్యం _ అసు
కేపణే అనుధాతువునకు ఆసేరురన్‌ అను ఉణాది సూతముచే
ఉరన్‌ ప్రత్యయము, తత సాధుః అను పాణిని సూత్రముచే
యత్‌ (పత్యయము విధించుట వలన రూపమేర్పడెను.

నం.పా. (10) ఆర్హన్ని భర్షిసాయకాని థన్వార్హన్నిష్కంయ జతం విశ్వ
రూపం] అర్హన్నిదం దయసే విశ్వమభ్వం నవా ఓజీయో రుృుదత్వ

దసి 11
pear =)

124

ప. పా, అర్హ | బిభర్షి। సాయశకాని। ధన్వ! అర్హ న్‌, ని నిష్క౦। యజతం!
విశ్వ౭. రూపం! అర న్‌: ఇదం! దయసే సి] విశ్వం! ఆభ్వం] న। వె!
ఓజీయః। రుద! త్వత్‌। అస్తి!

అ

సా, భా: హరు దత్వం అర్హన్‌ —_ అఆర్హోయోగ్య ఏవనన్‌, సాయకాని-
శరాన్‌, ధన్వ _ థధనుశ్చ, బిభర్తి = థారయసి, తథా ర్లన్నేవ
యజతం _ యజనీయం పూజనీయం, విశ్వరూపం _ బహు విధ
పయుక్షం, నిష్కం _ హారంబిభర్ని తదార్హ న్నే వేదం విశ్వం
సర్వం, అభ్వం _ అతి విస్తృతం జగత్‌, దయసే ౬ రక్షసి।
హేర్ముదత్వత్‌ _ త్వత్తః, అన్యత్‌కించిత్‌ ఓజీయః _ ఓజన్వి
తరం బలవత్తరం, నవాఆస్మి - నఖలువిద్యతే, అతస్త మ్వే

వోక్ర వ్యాపారేఘయోజ్య ఇత్యర్థః।

సా. భా, అను ; హేరుద = ఓ రుదుడా! నీవు, ఆరన్‌ = అర్హు
డవై, యోగ్యుడవై, సాయళకాని = బాకుములను, ధసుశ్చ_
థనున్సును, బిభర్తి = ధరించుచున్నావు. తధార్హ న్నేవ = ఆప్టే
అర్హుడవై , యజతం-పుజీంచదగిన, విశ్వరూపం = బహువిధ

_ ములగు రూపములతో కూడిన, నిష్కుం = కంఠహారమును.
' బిభర్గి = ధరించుచున్నావు, తధార్హన్నేవ = అన్లే అర్హుడ వై
ఇదం విశ్వం సర్వమభ్యం = మిక్కిలి విస్త స్తతమగు జగత్తును
దయసే న రక్షించుచున్నావు. హేరు[ద = ఓ రుుదుడా త్వత్‌ -
" ప్‌క్రంే, అన్యత్‌కించిత్‌ ఓజీయః = వేరొక పదార్థము తేజను
బలమును కలది, నవా అస్తి = ఈలోకంలోలేదు అరదువలని
పెన పేర్కొనిన వ్యాపారములందు నీవేనియోగింనదగిన వాడవు

వ్యా, వి; దయసే _ దేజ్‌రకణే అసు ఆత్మనే పద ధాతువునకు లట్‌
మధ్యమ పురుష ఏకవచనము ఓజీయః _ ఓ జన్‌శ బమునకు

125
మత్వర్ధములో అహ్మాయం మేధా (సజోవినిః అనునూ తముచే విని
ర్థాయము, ద్యివచనవి భ్రబోకిపపడే తరకీయనునౌ అని ఈ
యనున్‌ (ప్రత్యయము విన్మతొర్లుక్‌ అని విన్‌! ప త్యయమునకు
లోపము టేః, అనిటిలోపము వలన (ఓజన్‌ ఓజ్‌) రూపసిద్ధి

(వత

సం పా, (11) స్తుహ్మశుతం గర్హసదం యువానం మృగం నభీమము
పహత్ను ముగం1॥ మృళాజర్మితేర్మువస్త వానోఒ అన్యంతే అస్మన్నివ

పంతుపేనాః॥।

ప, పా, స్తుహి! శ్రుతం! గర్హ౭.సదం! యువానం। మృగం! న। భీమం!
ఉపజ హత్నుం! ఉగం! మృళ। జరి తే! రుద]స్తవానః।ఆన్యం।

తే! అస్మత్‌]! ని। వపంతు। సేనాః॥

నా భా; హేస్తోకళ్ళశుతం _ విశుతం (పబ్యాతం ర్నుదంస్తుహి। క్ష
దృశం! గర్హసదం _ గర్రోరథః, త తసీవంతం, యువానం -
నిత్యతరుణం, మృగంనభీమం - సింహమివభయంకరం, ఉప
హత్నుం = ఊపహంతారం శతూశాం. ఉఊ(గం - ఉడ్లూర్తం,
Ua ea
హేరుద్రత్వం స్తవానః _ అస్మాభిఃస్తూయమానః సన్‌, జరీతే-
స్తోతే, మహ్యం, మృళ - సుఖయ, తే _ త్వదీయాః, సేనాః
అస్మదన్యం-అన్మద్వ్యతి రిక్కం పురుషం, నివపంతు-నిఘ్నంతు॥

న్గా భా, అను: హేస్తోతః = ఈ యజమాని॥ (శ్రుతం _ (పబ్యాతి
చెందిన రుదుని స్తుతించుము కీదృశం - ఎటువంటి రుదుడు।
గర్హసదం _ రథమునందు కూర్చొనియున్న, యువానం _ నిత్య
యౌపనుడు, మృగంనభీమం _ సింహమువలె భయంకరుడు,
ఉపహత్నుం _ శతువులను హతమార్చువాడు, ఉ్నగం - ఈగ
రూపుడు. హేరుద - త్వంస్తవానః - ఓ ర్నుదుశా! నీవు మా

126

చేత స్తుతించబడుతూ, జరితె _ సోత్రము చేయునాకు, మృళ-_
నుఖమును కలుగజేయుము. తే _ నీకు సంబంధించిన, సేనాః-

సీనలు, ఆస్మదన్యం _ మాకంకే వేరగు పురుషులను, నివ

పంతు _ హింసించెదరుగాక.

వావి; గర్హసదం _ గరోరథః త,తసిదంతం _ రథమునందు
కూర్చున్న రుదుని అని అర్ధము. మృళ _ మృడనుఖనే అను
(తు థాతువునకు లోట్‌ మధ్యమ పురుష ఏకవచనము. నివ
పంతు _ డువప్‌ వీజసంతానే అనుధాతువువకు (భ్యా) ని ఉప
సర్గ్షపూర్యకముగా లోట్‌ (పథమ పురుష బహువచనము, ఉప
సద్దనుముందు కలుపుట వలన ధాతువు హింసార్థమును
జోధించును.

న
eA

౨ ఈ.

సం. పా. (12) కుమారశ్చిత్పితరం వంవమానం (పతినానామరు దోప
యంతం!1 భూ రేరాతారం సత్పతిం గృణీషే సుతన వ్రంథభెషజారా
(an pan.) అంట
సంసా ॥
క
ప. పొ. కుమారః] చిత్‌; పితరం] వందమానం] (పతిః ననామ। రుద।
ఉప2ఒయంతం। భూరేః;దాతారం।; సత్‌ఒపతిం। గృణీ షే] సుతః
త్వం। కోషజా] రాసి! అస్మేఇతి॥

చ్చ

భా: వందమానం _ ఆయుష్మాన్‌ భవసౌమే్యతి స్తువంతం, పితేరం
శ

తృమీ పేగచ్చంతం, త్వాంప్రతిననామ _ (పతినతో ౬ స్మి, అపిచ
భూరేః _ బహునో ధనస్య, దాతారం, నత్సతిం _ సతాంపాలయి

ra

తారం, హేర్నుద పవంభూతంత్యాం, గృణీశే య స్తామి, నుత

|

“త్వం, అస్మె ల అస్మభ్యం, భేషజా- భేషజాని, రాసి.దేహి॥

127

సొ, భా. అను: వండమానం = అయుష్మంతుడుగా ఆగుడువుగాక ఓ
సామ్మ్యుడా అని అశీర్వదించుచున్న, పితరం = తండి యెడల,
కుమారగ్చిత్‌ _ ఎక్లైజే కుమారుడు (వవర్తిస్తాడో అట్టు, హేరుద
= మీ రుదుడా! ఉపయంతం = సమీపములో సంచరించు:
త్వాం = నిన్ను. (పతినతోజస్మి = నమస్కరించుచున్నాను.
అపిచ = ఇంకనూ, భూరేః దాతారం = ఎక్కువ ధనమును

ఎత్తి

ఇచ్చువానిని, సతిపతిం = సత్పురుషులను పొాఠతించు యూ

రుద = క రుదుడా! అటువంటి నిన్ను, గృణీ షే = స్తుతిం

క్‌ జాం ద dd జ రా జ్ర
చుచున్నాను, బుఅశ్చల్యుం = స్తుతించబడిన నీవు. అణ్మి =
మాకు, భెషజా = కౌషథములను, రాస్‌ = అచ్చెదవుగాక.

వ్యా. వి: కుమారశ్నిత్‌ _ ఇచ్చట చిత్‌ అను నిపాత జాసమ్యార్తము
నందు ప్రయోగించబడినది. గృణీషే - గృశబ్దే (శ్రా ఆను
థాతువునకు లట్‌ లోమిప్‌ పరములో ఉండగా వ్యత్యయోబపహులం
అశు నూత్రముచేసే ఆచేశము (గృ శా) ఈ హ అర్జఘో. అను
నస్యూత్రముచే ఆకారమునకు ఈ కారము, అదేశ పత్యయయో।ః
అని షత్వము వలన రూపసిద్ధి

స్వ. వి: సత్పతిం అ పత్యావై శ్వర్య అను పాణిని సూత్ర ముచే పూం

పదమునకు (ప్రకృతి స్వరము (ఉదాత్తం) ఏర్పడెను,

_సం. పా: (1 యావోభేషజా మరుతః శుచీని యాశంత మాపస్పషతో
యామయోభు! యానిమను రవృణీకా పితా నస్తాశంచ యోశ్చ

ర శ
రుుదస్య వశ్శి॥।

ప, పా. యాః వః! భేషజా। మరుతః। శుచీని। యా! శంఒతమా వృ

మణః। యా! మయః2 భు! యాని, మనుః! అవృణీ 41 పతా!

నః। తా! శం! చ! యోః। చ! రుదస్యః! మళ్ళి!

హా. భా: హే మరుతః - రుదపుతాః, నః - యుష్మాకం, యా -
యాని, భేషజా - భెషజాన్యన్మ దారోగ్య హేతు భూతా నవ
థాని, శుచిని _ శుద్దాని నిర్మలాని సంతి. హేవృషణ: - కామా
నాం వర్షితారో మరుతః, యా - యానిచ యుష్మ దీయాని భేష
జాని, శంతమా _ అతి శయెన సుఖకరాణి, యా _ యానిచ
భేష జాని, మయోభు -మయోభూని మయసః నుఖస్య భావ
ఈ

యత్యణి, నః _ అస్మత్‌ పితామనుః, యానికేష జానియుముది

యాని, అవృణీత - వృతవాన్‌ తా _ తానిభేషజాని, రుదస్య -
మహాదేవస సంబంధి, శంచ, యోశ్చ _ యచ్చ మనీయానాం
గాణా ముపశమనం, యౌవని యానాంభయానాం యద్యావన
మస్మత్తః పృధక్కరణం తదుభయంచ, వశ్శి - కామయే॥

C}

పా, భా. ఆను: హేమరుతః - రుద ప్వుతులగు, ఓ మరుద్దేవతలా
వా, వః మీ వద్ద, యావెషజా _ మా అరోగ్యమునకు హేతు
భూతములగు జొషధములు, శుచీని _ పరిశుద్ధములై నవి నిర్మల
ములు, సంతి _- కలవ హే వృషణః - కోరికలను తీర్చు
మరుద్దేవతలారా, యా _ మికు చెంచిన ఏ జొాషధములు, శంత
మా - మిచ్చిలి నుఖకరములు, యా - ఏ బౌషధములు, మ
యోభు - నుఖమును కలుగచేయునవి, నః - మా యొక్క,
పితామనుః _ తండియగు మనువు, యానిబేషజాని యుష్మదీ
చూని _ మీకు చెందిన ఏ కొషధములను, అవృణీత - కోరు

129

కొననో, తా_ అ బొషఢములు, రుుదస్య - మహాదేవునికి

es

౧
బంధించినవి. శంచ2 యోశ్చ _ రోగములను ఉపశమింపచేయు
నవి జయుములను పొద చోలునవి, అస్మత క్‌ పృథఢక, రణం _
చం a
రోగభయములను మూ నుం వేరు చేయమని, వశ్శి _ కోరు

వ్యా. వి: అవృణీత - వా సమ్మక్తా అను థాతువునకు (కార లజ్‌
పభధమ పురుషెక వచనము. పశ్శి - వశకాంతొ అను (ఆ)
ధాతువునకు లట్‌ ఉత్తమ వుర్ను ఏకవచనమ

సం పా 14) పరిణో హైతీ రు దస్య వృజ్యాః పరి తేన షస్య దుర్మతిర్మ
హీగాత్‌। ఆవసిరామఘ వద్భ్యస్త నుష్వ మీఢ్వస్తో కా కాయతనసయా
యమృళ॥

ప. పా: పరి] నః! హేతిః రుదస్య] వృజ్యాః పరి! త్వేషస్య! దుః

వి

మతిః। మహీ గాత్‌! అవ] స్థిరా మఘవత్‌2.భ్యః। తనుష్వు।
మీఢ్యః। తోకాయ। తనయామ] మృళ॥

సా భా: రుదస్య _ మహాదేవస్య, హేతిః _ అయుధం, నః _ ఆస్మాన్‌,
పరివృజ్యాః _ పరి వర్ణయతు, తధాత్వేషస్య - దిపృస్యరుడస్య;
మహీ _ మహతి, దుర్మతీః - దుః ఖకారిణ్‌ బుద్ధిశ్చ, వరి
శ -ి ఇ చ చ

గాత్‌ అక్మాన్వర్థయిత్వా న్య గచ్చతు! సా మీఢ్వ: యు
సమర రుద, సిరా _ సిరాణ్‌ త్వదీయాని ధథధనూంపషి, మము
ణి స్ట ం 9 -
వద్భ్యు - హవిర్లక్షణుధన యుక్తేభ్యో యజమా నేభ్యో అఆవతనుష;

- అపత తజ్యానికురు! తథా తోకాయ _ అస్మత్పు తాయ, త!
యాయ _ తత్పుతాయచ, మృళ = సుఖంకురు॥

EA

130

సొ, ఖా. ఆను: రుదస్య = మహాదేవుని యొక్క, హితిః = అయు
థము ((తిశూలము, నః = మనలను, పరివృజ్యాః = వదలి
పెట్టుగాక. తథా = ఆశే, త్వ్యేస్య = (పకాశించు రుదుని
యొక్క, మహీ == గొప్పదగు, దుర్మతిః = లయకారకమగు
బుద్ధి, పరిగాత్‌ = మనలను వదలి ఇతర [పదేశములలో సంచ
రించుగాక, హే మీఢ్వః = సేక్కకియలో సమర్దుడగు ఓ రుదు
డా! స్థిరా = స్టిరములగు నీ యొక్క థనున్సులును, మఘ
వద్భ్యః = "బూమ్మద ప్యములనెడు ధనముతో కూడిన యజ
మానులకు, ఆవతనుష్ట = ఇచ్చెవవుగాక. తథాతోకాయే =
మా పుత్రునికి తనయాయ-అతని పుత్రునికి (మనవనికి, మృళ
_ ముఖమును కలుగజేయుము,

చ
న్‌
లి
రని
(శ
రొ ల్‌ో
త్రి
2
1]
ఓ
G
&
గ్ర
రే
గ్రని
గ
ఈ.
త్త
6
dr,
[గ్గ
హో
స్‌్ణ
fb
(J
RA
eh

మృళ ల _ మృడనుఖనే (త) ఆ "అను ధాతువునకు లోట్‌ నుధ్యమ
పురుష ఏకవచనము,

నం. పొ: (15) ఏవాబ[భొవృషభ చేకితాన యభాదేవన హృణీషేన
హంసి। హవన్మశున్నో రుదేహబోధి బృహద్వదేమ విదధేను వీరాః॥

వ, పా: ఏవ। బృఖో ఇతి] వృషభ! చేకితాన। యధా! దేవ! న। హృణీ
శే! న। హంసి;। హవన౬్శనుత్‌! నః] రుద! ఇహ! బోధి! బృహ

ఈ వదేము। విచడే! ను2_విరాః!

సౌ, భా: హో బో = జగతో భర్త 8 బభు వర్తోవా, వృషభ - కామా
నాం వర్షితః, చేకితాన _ సర్వ్యంజాన , హేదేవ_ దో్యతమాన
రుద, యధా _ యేన (పకారేణ, నహృణీషే - నృకుభ్యసి,

4

నచహంసి, వఏవుహవన శుతి_ అన య్యదీమా హాండం శ్చ
ou

131

a

నః. ఆస్మాన్‌, హేరుద, ఇహ అస్మిన్‌ దేశే, బోధి =
బుధథ్యస్వ, విధథే _ యజ గృహేవా, సువీరాః _ శోభన వుతాః
సంతః, బృహత్‌ _ [ప్రాఢం త్వదీయం స్తోతం, వదేమ _ ఉచ్చా
రయామ॥!

సా. భా. అను: హే లబభో = జగత్తునకు భర్త లేక గోధుమ వర్ణము
గలవాడా, వృషభ _ కోరికలను 'తీర్చువాడా, చేకితాన - అన్ని
విషయములను తెలిసిన, హేదేవ _ (పకాశించు రుుదుడా
యథా ఏ (ప్రకారముగా నడుచుకొనుట వలన, నహృణీ షే -
శోథమును పొందవో, హీంసా ప్రవృత్తిని విశనాడెదవో, ఏవం -
ఇట్లు, హవన్మశ్రుత్‌ _ మా యొక్క అహ్వానమును వినుచూ,
నః_ మమ్ములను, హేరుద! _ ఓ ర్నుదుడా! ఇహ - ఈ
యజ్ఞశాలయందు, బోధి _ తేలునుకోనుము (అను గ్రహించుము)
విదథే _ యము లేక గృహము నందు, సువీరాః _ శుభకరు
లగు పుత్రులు గలపారమై, బృహత్‌ _ గొప్పదగు ని యొక్క
స్తోతమును, వదేమ _ ఉచ్చరించెదముగాక!

వ్యా. వి: హృణీషే - హృణీజ్‌ లజ్ఞాయాం అను ధాతువునకు అట్‌
మధ్యమ పురుష ఏకవచనము, (అయం కృధ్యతి కర్మాచ్చ అను
వాక్యముననుసరించి కోధార్ధము నందు కూడా ప్రయోగించ
బడును, "బోధి. బుధ అవగమనే ఆను ధాతువునకు లోట్‌
నందు వ్యత్యయో బహులం అను న్నూతముచే స్యన్‌నకు చిణ్‌
విధించబడొను వ్యతరయముగా ఖాస్‌ స్థానములో త విధించ
బడగా, చిణో లుక్‌ అని త వత్యయమునకు లోపము, ధాతువు
నకు గుణము వలన (బొోధ్‌ ఆ రూపసిద్ధి,

న్‌
Re

అల్లో

ఠం,

132

పర్జన్య సూక్తము - $-83

పా: (1) అచ్చావ దతవసం గీర్నిరాభిః! నుహిపరనఃం నమసా ని
(1) అచ్చా Sy స్తుహిపర్ణన్య

వాసకీ కనిక దడ్వషభో జీరదా నూరేతోద ధాత్యోష ధీఘగర్భం॥

: అచ్చ వద! తవసం। గీ;:౭భిః। ఆభిః। స్తుహి] పర్దన్యం। నమ
సౌ! అ] వివాన] కన్నిక్రదత్‌। వృష భః] జీరఒదానుః। రేతః] దధాతి!
కష థీషు। గర్భం॥

హౌ, ఖా; హేస్తోతః తవసం _ బలవంతం పర్జన్యం, అచ్చ - అభి[పా

ప్య, వద _ (పార్థయ, అభిర్లర్భిః _ స్తుతివాగ్భిః స్తుహి! నమసా

_ ఆన్నేనహవిర్లక్షణేన, ఆవివాస _ సర్వతః పరిచర, య, పర్ణ

న్య; వృషభ; - ఆపాం వర్షిత;, జీరదాను; _ &[పదాన:, కన్నిక

దత్‌ _ గరన శబం కుర్వన్‌, కీషధథీమ, గర్భం ల గర్భస్థానీయం,
జ ఏ (ఇ

రత: _ ఉదకం, దధాతి _ స్థాపయతి తంస్తుహి॥

సా. ఖా. అను; హేస్తోత: = స్తోతము చేయు యజమానీ! తవసం _

బలవంతుడగు పర్ణన్యుని, అచ్చ = పాంటి, వద _ (పార్థించుము,
ఆభి: _ స్తుతులనెడు, గిర్భిః య వాక్కులచేత, స్తుహి _ స్తుతిం
చుము, నమసా _ అన్నాది హవిర్ద్రవ్యములతో, ఆవివాన _ పర్ల
న్యుని అన్ని చోట్ల సేవించుము, య: పర్జన్య: - వి పర్దన్యుడై తే
వృషభ; - బలమును కురిపించువాడు, జీరదాను: _ శీఘము
గ ఇచ్చువాడు, కనిక్రదత్‌ _ గర్జన శబ్దము చేయుచూ, ఓష
ఉమ _ ఓవ్షధులందు, గర్భం ల గర్భస్టానమున, రేత; _ ఉదక
మును, వధాతి _ స్థాపించు చున్నాడు, తంస్తుహి _ ఆటువంటి
పర్షన్యుని సుతించుము,

133

©

(పొర్ధయితావా రహౌనాం (ని. 10-10) ఇతి! దధాతి _ డదుభాజ్‌
ధారణ పొషణుయో; అను ధాతువునకు లట్‌ ప్రథమ ప్రరంష

ఏకవచనము

నం. పొ. (2) వివృక్షాన్‌ హంత్యుత హంతి రక్షసో విశ్వంబి భాయ భు
వనం మహావథాత్‌! ఉతానాగా ఈషతే వృష్ణాావవా యకత్పర్ణన్యః
స్తనయన్‌ హంతి దుష్కృృతః॥॥

వ, పా: వి! వృక్షాన్‌! హంతి] ఉత। వాంతి: రక్షసః విశ్వం: బిభాయ।
భువనం! మహాజఒవధాత్‌! ఉత! ఆనాగాః। ఈషతే। వృష్ట్యఒవ

తః; యత్‌। పర్షన్యః। స్తనయన్‌ హంతి దుః2.క్భతః॥

త మల చద న A క నా ల నం
పర్ణ నర్మ వత్తో యతృ్సర్థన్య: స్తృనయన్‌ హంతి దుష్క్టృతః

పాపక్ళ +: (ని 10-11] త!

సా. భా. అను" వర్తనో విహంతి వృకాన్‌ = పర్షన్యుడు వృకములను
© జ తి &

కం
ధ్వంసము చెయును, విహంతి చరకాంస్‌ = రాక్షసులను ఓడి

శే

చును (శకీంచును , సరాంణి చాస్మాద్భూతాని ఓ్‌భ్యతి మహావ

a
ధాత్‌ = ప్రపంచములోని సమస్త భూత జాతములు పర్ణ కుని

బలమైన ఆయుధములను చూసి భయపడుదురు. ఆపని

రాడోభీత:, పలాయతే వర్షకర్యవతః = పావము దూగా మూ?
లె

స నధాఃఃఊఉత్‌1!ఈ

అను ధాతువునకు లట్‌

నవారిని హీంసించును,

ఇ
(|

!
£:

ద

ణు
యధథాకశయా శ్వానభిక్షపన్‌ దూతాన్‌

134
య

| దూరాత్‌1 సింహస్యః।

లి

కశయా ఆశ్వాస్‌ యా

యె

_ వరకాన్‌దూ

న్‌
ఘాన్‌ మరుతోవా, అవిష్కరోతి

వరా
oa

రయన్‌,

నాభి భవితుః
_ అంతరిక్షం,

వూ
(39)

- అవరణ

0
అ

au)
రడ

ధముడకు యజమానివలె, అతడు ఎకుతే
ములను |(బరేపించునో, భటులను కారొర్టిన్ము

జ్‌
ల్‌

వాం

కూడా,

మ
Cobo
ప

దరను
ణి

ను కురిపించు,

= వరము

క్షా

నే
యం

షొ
లా

దూజణావ్‌

లె

తలుచు

చ్‌ లా ణా
భర ౦.

ఈ

నుండి,

దూరాత్‌ . దూర

నబములు

నది

ల
ఎర్‌

గ్‌

సహధాతువు

యుల ఆను అరము కణ

అవ్‌
పం

మయో
Cy

చ ఇ

కొణుత _

యాం అను (శ్వా) థాతువునకు అట్‌

చ

€

13 9
లవ
f "pe
x 1 క్‌
య “౨
<5 pa
xa చ
శ
[వి
చి 3
(అ
త్త కి
శ h
G4
“లే ~a)
స్‌ డ్రే 2]
cr
3
hf 9
స్‌
Bg 9
గ్‌ _
4, ర

సం పొ; (4:
పి

ధివీం! రేతసా। అవతి॥

ఇ ఇ
0
శ)

ఎం
అ

సా.

: (పవాంతి వాతా వ

LE,

| ఓషధీ _ ఓషథయ

క
చి

దు

వరంతే,
(a

తాత సంచరంతి, 'విదు[త

బ్‌
లా

ఇ

ఈదచంతి
mn

లో
9,

136

ఇరా _ భూమికి, విశ్వస్కె ల సర్మపై శః భువనాయ _ సర్వ
జగద్దికాయా జాయతే -_ సమర్ధాభవతి] కదై వమితి, యత్‌ _
_ దేవః, పృధివీం రేతపా _ ఉదకేన, అవతి .

. భా. అను: (షవాంకివాతాః గాలులు వర్షించుటకొరకు వీచు

చున్నవి. వతయంతి విద్యుతః _ మెరుపులు అన్నివై పులా వార
పంచు చున్నవి ఓపషథీకి _. ఓషథులు, ఉజ్జి హతే = భూమి
కి వచ్చుచున్న వి, వృద్ధి చెందుచున్నవి, స్వ; = అకా
న్వతే - వర్షించుచున్నది, 'సవించుచున్నది. ఇళా ..

భూచి మి, విశ్వ స్మైభువనాయ -_ సకల జగత్తునకు హితము చేయు
ఓ కొరకు, జాయతే _ నమర్జురా అగు చున్నది. యత్‌ -- ఎప్పు

జైలే, పర్టన్య - దెవుపగు 'పర్హను ర్యడు, పృథివీం - భూమిని,
కేతసా _ ఉదకముచేత, అవతి _ రక్షించు చున్నాడో, పొందు

చునా,డో, అప్పుడు,

ర్ట. వి! ఉజిహతే _ ఓ హజ్‌ గతౌ అను (జు ధాతువునకు ఉ త్‌

అను ఉపనర్గపూర్వకముగా లట్‌ (ప్రధమ పురుషే బహువచనము
శ్చుత్వము వలన తశారముసకు జకారము ఏర్పడెను పిన్వతే -
పగతొ అను (తు) థాతువునకు వ్యతకయముగా శ పత్యయ
స్తానములో న్ను ప్రత్యయము, పరస్మై పదస్థానములో ఆత్మనే
పడదు రము. వతర్ఞయమునకు అత్మనే పదేష్వనత; అని అదాదే

టో

శమము] టిత ఆత్మనే పదానాం కు; అని ఏత్వము, యణా దేశము

వలన (పిను_ ఆ తే) అట్‌ [పథమ పురుష బహు వచనముతే

అ ఈ
అదెంచును.

పా (5) యస్యవత్రే పృధివినంనమీతి యస్య వ శఫవజ్జర్భురీతి।
యస్య వత షష ధీర్యిశ్వ రూపా: సనః పర్ణను మహిశర్మయచ్చ॥

137

ప, పా యన్య। (వతే। పృథివి। నంనమీతి। యస్య వతేే శఫఒవత్‌!
జర్సురీతి! యస్య] (వతే। కీషధీః! విశంరూపాః। సః నః। పర్షన్య
చై ల ళో |

నుహి। శర్మ! oo

ర్డ పతే - కర్మణి, పృధివీనంనమీతి _
సర్వేషా మధభవతి, యస్య వతే శఫవత్‌ పాదో
పేతం గవాదికం, జర్భురీతి - ియకతే పూర్యతేగచ్భతీతివా।
యస్య(వతే కర్మణి, ఓషథీః - ఓషధ్యః, విశ్వరూపాః - నానా
రూపాభవంతి, హేపర్షన , సమహాంస్తం, నః = అస్మభ్యం
మహిశర్మ = మహత్‌నుఖం, యచ్చ _ (పయచ్చ!

సా, భా. అను; యస్య = ఏ పర్దనుని యొక్క, |వతే = విషయ
మునందు ((వతమున నందు) పృథివినంనమీతి = భూమి విధేయ
తతో నమస్కరించుచున్నది. అందరికంకే ఆసభాగములో
ఉన్నది, యస్య(వతే = ఏపర్ణన్యుని విషయమునందు, శఫ
వత్‌ పాదోపేతం గవాదికం == గిట్టలపంటి పాదములతో కూడిన
గవాదికము, జర్భురీతి = దుముకుచున్నది, పూరించుచున్నది
వెళ్ళుచున్నది. యసర్ణవలే = ఏపర్టమ్యుని విషయమున, ఓ
షధీః = ఓషధులు (మొక్కలు), విశ్వరూపాః = బహు
(పకారములుగ ఉన్నవి, హేపర్ణన్య = ఓ పర్ణన్యుడా। సమహాన్‌_
అటువంటి మహానుభావుడైన, త్యం = నీవు, నః = మాకు
మహిశర్మ = గొప్పసుఖమును, యచ్చ = ఇచ్చెదవుగాక

వ్యా: వి: నంనమితి _ నమ్మప్రహ్వత్వే శబ్దే అ ధా
సమభిహారమందు[ వ = 222యాబ్‌ వత్యయము దానికి యజణో 2.
చిచ (2.4. 74 గ అనునసూ తముచే లు

త
షః!
ఫరా!

ల్లీ

కా

యజ్‌ ప
! పిన్వత] వృ

నయిత్నునా! అ। ఇహి!

అల్‌

నేహ్యపో నిషించన్న సురః
U

శే స
ఎ} మరుత। తరీద్వం।

ధాతువునకు క్రయాసమభిహరమందు. (3-1-22)

ము దానికి యజో౭చిచ ఆను

oN
లో

పృురుషెకవచనము

అలో

€ఐ

దివః _ ఆంతరిక్షనకాశా

* యూయం.

త్ర

(4 ఖు

వ
ర గక ౪

మా .
లా. భా.

fy”

౦బంధిన్యః, థారాః _ ఉదకభథారా_

జ ల అలి అ
WINS WO
లి

కే ల

ఆరా౭జ్‌- మా వడ్డకు, ఒహ వచ్చెదవుగా౩ కంకుచ్యన్‌ _ ఏమి
చేయుచూ, ఆవః _ జలమును, నిషీంచన్‌ _ కురిపించుచూ,
సదేవః _ ఆ దేవుడు (మేఘము ఆసు5ః _ జలమునకు అధి
పతి, నః _ మాకు, పితా _ తండి, పాలకుడయినౌడు॥

వ్యా. వి: |ప్రపిన్య్వత _ ప్ర అను ఉపసర్గ పూర్వకముగా పివిసేచనే
ఆను పరస్క్మైపద థాతువునకు లోట్‌ మధ్యమ పురుష బహు
వచనము అశ్వః _- అనగా మేస్ట్రృము అని అర్రము,
థి

సం. పా: (7 ) అభి కంద స్తనయ గర్భమాధా ఉదన్వతా పరిదీయార
భేన। దృతిం న సుకర్ష విషితం న్యంచం సమా భవంతూద్వతో
నిపాదాః॥

వ, పా: ఆభి! [కంద। స్తనయ। గర్భం! ఆ! థాః ఉఎన్‌ ఒవతా] పరి।
దీయ। రథేన! దృతిం। ను! కర్ణ! వి౭సితం! న్యంచం] సమాః
భవంతు! ఉఆతీ2వతః] ని2=పాదాః॥

(౬
ల
(a3
Es
tb
(ya
(Ee

సౌ, భా: ఆభిభూమి _ అభిముఖం, (క్రంద _ శబ్దయ
తే దార్ఞ్యాయ] స్తృనయ _ గర్డ, గర్భం _ గర్హహైనీయ ముదక
మోపద్రము, ఆధా: - ఆడైహి! తదర

ఇ

రడేన వరిడీయ _ పరితోగచ్ళ! డృతిం దృతివదున వక భారకం

౨ ఉదన్వతా _ ఉఊదకవతా,

మసం, విషితం - విశేషేణ సితం ఇదం స్యాంచం ల న్యక్‌
న.

అధోముఓఇం, ను - నుషు, కర - ఆకర వృధంర్త 3! యద్వావి
(0) uA CA

ద న
కష న
ఆట
ఆ wa ఎ అన ఖ్‌
ఉదర పూరా భవం-తి-తరదర |
ణ్‌ - రిం

140

సొ. భా, అను: అభిభూమి _ భూమికి ఆబిముఖముగా, [కంద - శల

ts

ము చేయుము. స్తనయ గర్హించుము, గర్భం య గర్భస్థానము లో

నున్న ఉదకమును, ఓషథీము _ ఓపషదులందు ఆధా: _ ధరిం

fir
ts
cf
3t
ఈ

చేయుము, తదర్ధ 0౦ _ ఆంధకొరకు, ఉదన్వతా -
జలముతో నిండిన రథము ద్వాతా, పరిచయ _ చుట్టుపక్కల
సంచరించుము. దృతిం - నీటితో పూరించు తోలు సంచివలె,
ఉదకమును ధరించు మేపుమును, విషితం _ విశేషముగా తడ
పబడిన దానిని, బంధించబడిన దానిని, న్యంచం - అథభ్రముఖ
ముగా, సుకర్ష - ఎశలునట్లు చేయుము. యద్వా, విషితం -
బంధవిముక్తుడై న మేఘమును, ఏవంకర్ష _ వర్షించునట్లు _పే₹
పెంచుము. ఉద్వత - ఉన్నతమైన (ప్రదేశములు, ఊర్ధ్వ

Ch

దిక్కున వ్యాపించిన, నిపాద్వా - తిరస్కరించబడిన లేక నికృష్ట
మెన పాదములు, నిమ్నోన్నత (ప్రదేశములు, సమా; _ సమాన
ముగా నుండుగాక, జలపూర్ణ ములుగ నుండుగాక యని అర్థము॥

(క్రంద-[క్రది ఆహ్వానే రోదనేచ అను థాతువునకు(భ్యా) లోట్‌
మధ్యమ పురుషైకవచనము స్తనయ _ స్త నదేవశబై ఆను ధా
తువునకు (చు) లోట్‌ మధ్యమ పురుషైకవచనము

పా: (8) మహాంతం కోశము దచానిషించ స్యందంతాం కులాళ వి
షెతా; పురస్తాత్‌! ఘ ఘృతేనద్యావా ప్పధి వీవ్యుంధి సుుపపాణం
బచపత్వ పన్నా (య్య: ॥

మహాంతం! కోశం! ఉత్‌] అచ! ని] సించ]! స్యందంతాం। కు
ల్యా;] విఒసితా;! పురస్తాత్‌! మృ౭న। ద్యావా పృధివి ఇతి] వి।
ఉంధి] సుఓపపానం! భవతు] అభ్బూర్టభ

gl

సా, భా హే పరన్యత్వం, మహాంతం _ పవృద్ధం. క కోశం _ కోశస్టానీ
యం మేఘం, ఉదచ _ ఉద్గ్లచ్చ, ఉద్దమయవా] తధాకృత్వా
నిషించ = నీచై ; * కారయ] కుల్యా- - నద్య:. విషితా: _ విష్యూ
తాః సత్య;, స్యందంతాం _ ప్రవహంతు, పురస్తాత్‌ _ పూర్వాభి
ముబుం, (పాయేణనద్యః: పాచ్యః స్యందంతే। సృుకేన- ఉదకేన,
డ్యా్యావాపృధివి - దివంచ పృదివీంచ, వ్యుంధి- క్షేదయాతంధిక్య
ఆఘ్నాకభ్య: - గోభి. నృుపపాణం -_ సుష్టుపక ర్షేణ పాతవం
ముదకం చవతు]!

సా. జా. ఆను: హే పర్ణచ్యత్వం re పర్ణన్యుడా]! నీవు మహాంతం _

గొప్పుదై న, కోశం _ నిదివలెసున్న మేఘమును, ఉదచ _ అకా
శములో వ్యాపించునట్లు (_పరేపించుము. తధాకృత్వానిషించ-

చేసి అధోముఖముగా వర్షించునట్లు చేయుము. కులా; -
నదులు, విషికాః _ జలముతో నిండినవై , సర్టందంతాం పురస్తా
త _ పూర్వాబి ఖముగా (పవహించుగాక, నదులు బహుశ
తూర్పు వై పునకు ఏ (పవహంచును. ఘృతేన - ఉదకముతో,
దాక్జివాప వి ఫివి _ భూమాళ్జికాశములను, వ్యుంధి = బాగుగా తడు
పుము, అమ్నా్యాభ్యః - గోవులకు, నుపపాణం _ చక్కటి (తా
గునీరు నమృద్ధిగ భవతు _ అబించుగార.

వ్యూ. వి: ఉచవ _ అబ్బుగతి పూజనయో; (భ్వా) అను ధాతువునకు
లోణ్మధ్యమ పురుషైకవచనము. వ్యుంధి - ఉస్టీక్లేదనే ఆను
వునకు లోణ్ముధ్యమ పురుషైకవచనము.

సం. సొ: (9) యత్పర్ణన్య కన్నికదత్‌ స్తనయన్‌ హంసి. దుష ఎత!
పతీదం విశ్వం మోదతే యత్కించ వృధివ్యామధి॥

ఆస ఇ ఇ = RT Wm స్‌ు న్‌ fa 1
సొ. ఖా హేవపరనంయాక్‌ _ యదా, తంంరిని డైదత్‌ - ఆత్యర్తం శబ
న్‌ లు రిధ ౧

విశేష్యతె; యతిసంచల శైవా- మద్రిమామ్యామదిష్టితం యచ్చరా

Lo)
చరా కం తడిడం విన్దం మాడతే హృష్యతి వృష్టైః సర్వ
జగత డి కాలా త్వం ప్రసిద్ధం॥

=

ద్ర
కన్నికదిత్‌ _ ..ప్ప మిక్కలి శబ్రమును, గర్జన చేయుచూ,. దు
షు తః _ వాము చేయు మేఘములను, హంసి హింసించు
చునొందో, ఆఅచానిం -_ అప్పుడు. ఇదం విశ్వం - ఈ జగత్తు,

పతిమోడతె _ ౨ందమును పొందుచున్నది యత్కించ పృ

_ ధీవ్యామధి - దై తే భూమియందు స్టాపించబడెనో చరా చరా
తవమగు ఆ జగతు హరముకు పాందు చు శ్నది వృష! నర్వ
కు అనో లె

జగ ల్లి త్రికారణక్వ (పసి స్‌వఎ - వర్షము సకల జగత్తునకు (పీతి

రి చలుుచేతము” సు విషయము (వసిద్ధము॥

వ్యా. దః: హంగ _ హృణకీజ్‌ ఈ లజ్ఞాయాం అను థాతువునకు వ్యత్యయో

ఒహువం అను న్మూత్రముచె హనా దేశము న్యత్యయముగా విధిం
చఒడెను. అట్‌ మధ్యమ పురుషైకవచనములో సిప్‌ (ప్రత్యయ
ము పదంలో ఉండగా (హన్‌ సి) నకారము నకు అను స్వా

ఆ” యై 1 వి జ 1 ళ్‌
నం, వా(101 అర =*ంర్తముదు మాగభాయా కరనా? న్యత్వేత వాణి,
౬ (a ow) ఓ

శ
ఆట న

ఆజి జన ఓపధీ ర్పోజినాయ కము జా భో్యోఒవిదో మసీ

ప. పొ. అవర్షిః। వర్షం; ఉత్‌! ఊంజక! గు గ్యభాయ! ఆక ధన్వా
ని; అతిఒఏతవై! ఊంఇతి] ఆజీజనః। ఓషథ:! భోజనాయ] కం!
ఉత] (పజ జాభ్యః। అవిదః మనీషాం॥

సొభా: హే పర్షన్య త్వీమవర్షిః అ వృష్టవానసి, వరము దుగృషూభా
జ మె య ర్న

య _ ఉఊఉత్క ఎష్టం సుసుష్టుగ్భృభాయ గృహాణ పరిహరే త్యర్థః।

థన్వాని - నిరుదక (పదేశాన్‌, అకక _ జలవతః కృతవానసి।

కిమర్థం ఆత్యేతవా ఉఊ _ అతికమ్యగం తుం, మీషధీ రజీజనః _

ఉదపాదయః, కిమర్దం! భోజనాయ - ధనాయ భోగాయవా!।

కమిత్యయంగి నిరంజీివ నాయకం (ని 1.10) ఇతి వత్ప్చాద పూ

రలు! ఊత _ అపచ | వజాణఖీ

$ సశాభాత్‌, మనీషాం _ సుతిం,
టు న్‌ా.

ళు
లి

పా భా అను హే పర్ణన్య _ ఓ, మెముమా! త్వమపర్షీః_నీవు వర్షము
ను కురిపంచినావు పర్షము దుమాగ్భభాయ - ఇప్పుడు గొప్పగా
పరిపూర్ణము గా (జలమును) (గహించుము, ధన్వాని _ జలము
ని |పడేశము లను (ఎడారులను) ఆకః _ జలమయములు చేసి
నావు, ఎందులకు, అత్యేతవాఉ _ అతిక్రమించి (పవహించుట

Gl

కు, ఓషటీ రజీజనః _ మొక్కలను సృజించినావు, ఎందులకు,
భోజనాయ _. ధనము కొరకు లేక బోగములననుభవించుటకు,
ఉత .. ఇంకనూ, పజాభ్యః సకాశాత్‌ _ ప్రజల నుండి, మని

మాం - సోతమును ఆవివః _ నాందుచునా ప్తు॥

౧. వి భోజవాయుకం ఇ న్పట ఉన్నటువంటి కం అను నివాత పొద

| శ

జ ణకొరకు (ప్రయోగంచబడేను. ఆవర్సిః _ వృషుసేచనే ఆను
Ey a
(భ్వా థాతువునకు లుజ్‌ మధ్యమ పురుషైకవచనము,. అజి

జనక ఆ జ్బప్రాదుర్భా వే అను ధాతువునకు భి జంతములో

145

వాక్సూక్తము 10-125 (తిస్టున

నం. పా: (1) అహం రుదేభిర్వనుభిశ్చృరామ్యహ _ మాదిత్రైరుత
విశ్వ దేవైః] అహం మితా వరుణో భా బిభర్మర్థహ మిందాగ్నీ
అహామశ్వినోభా॥

ప. పా: అహం! రు దేభిః। వను2భిః చరామి! అహం! ఆదితై ౪ః! ఉత।
విశ్వఒదేవై 91 అహం। మి[తావరుణా। ఉభా! బిభర్మి! ఆహం;

ఇం[డాగ్నీ ఇతి! అహం! అశి;నా! ఉభా॥

సా, భా: అహం _ సూక్కస్య[దప్టీ వాగాం భృణీ యదృహ్మ జగత్మా
రణం త్మదూపా భవంతి, రుద్దె రేకాదశభిః తదాత్మనా
చరామి। ఏవం వనుభి రిత్యా దౌతత్త దాత్మీనా చరామీతి యో
జగం] తధామితా వరుణా - మితంచ వరుణంచ. ఉభా - ఈ
భావ హమేవ బ్రహ్మీభూతా, బిభర్మి _ థారయామి! అం|దాగ్సీ
అప్యహ మేవ థారయామి॥ ఉభా _ ఉభౌ, అన్వినా - అశ్వినావ
' హ్యహమేవ ధారయామి! మయిహి సర్వం జగచ్చు కౌరజత మి
వా ధ్యాస్త్రాయద్భృశ్యతే] మాయాచ జగదాకారేణ వివర్తతే! తా
దృశ్యామాయాయా అధారత్వేనా సంగ పాపి (బ్రహ్మణ చఈ' త్ర

మ్య సర్వ స్యోత్పత్తి 8
సా, భా. అము; అహం = సూక్తమునకు దష్టురాలను వాక్కులకు
ఆధిదేవతను, ఏ|బహ జగత్తునకు కారణమో అ రూవములో

గె
టల్‌ ఆ
ఉండ్‌, రు; దేభిః = ఏశాదశరు దులతో, అయా అత్మలుగా

సం చుచునాాను. ఏవం = ఇక్రు, వనువులతో, ద్వాదశాడిత్యు
గా అనాలే
అతా, ఏినెంచెవతలతో ఆయా అత్మలుగా సంచరించుచున్నాను
చు
తథా = అరే, మి(తావరుణా = మి కావరుణులు, ఉభా =
(na)

అచరిని, నేను (బజహ్మరూపము దాల్చిన దాననై, బిభర్మి =
ధరించుచన్నాను, ఇం్మదాన్నీ = ఇందాగ్నులను నేనే ధరించు

నేనే ధరించుచనా ను. నాయందు సకలజగత్తు ముత్యపు చిప్ప
వెళ
యందు రజత తా

'౧రోపణ (వెండి) వలె దర్శించబడుచున్నది.
హాయ జగదాకారముగ పరిణమించుచున్నది. అటువంటి మూ
ను అధారముగా ఇనుకొని సంగరహితుడై న (బ్రహ్మను అతి

జ్‌

వదిలి సకలఅచరాచర జగదుత్స త్తి జరుగును.

వా. వి: మత్రావరుణా _ సుజాంను లుక్‌ అను నూ త్రముచే ద్వితీయా

సం, హా: (2) అహం హోమమాహన సంటభర్మ్య హంత్వష్టారము తపూ
పశుం జగం! అహండ దామిదవిణం హవిష్కతే న్నుపావ్యేేయ

సు దా అరా! స మం! అఆదానదం! బిచర్మి। అతాం!। తుషారం! ఊత!
ఈల

పూపణం1 జగం! అహాం[ దధామి। (దవిణం! హవిష్మతే! ను

'సఏ _ ఆహంతవ్యమ్కుషోతవ్యం సోమం, యదా? సశ తూ

ఆహా వ
ఇమా హంతాతం వివి వర్త మానం దేవళాత్మానం సోమం, అహ

తథా తంసారము తాపిచపూషలుం భగం చాహమేవ

చలు

147

ఐభవ్యః తధా హాదిష్ముత-హపర్భరుకక్రాయ సుప్రామ్యే - శోభ

నం హవికేవానాం (పా పయి తే తర్చయ్యి! తే, సున్వతే - సోమావి
ది

షవం కురంతే, ఉదృశాయ యప3ఆమానాయ, (దవిణం-ధనంయా

గఫలరూపం, అహమేవ ధారయామి॥

జా ఆను. అహననం _ పొందగగినవాడం అబిషేకించదగిన సోము

జేవత బేర శ|తువులను హింసించువొడు* స్వర్గము నందు దేవ
తలకు ఆత్మవలె ఊన్న సోముడిని, ఆహ వభిభర్మి ఆ

రించు చునాను చిదా ౨ షా = తం
ధరించు చున్నాను గా అటే. త్వష్టారం మ
దెవతను. ఉత = ఇంకనూ, పూషణం = పూషా, జ్ఞగంచ

= భగదేవతడ అసామేవ ట్వ్యర్మి = నేను ధరించు చున్నా

ను. తధా. అక్ష హావిష్మతే _ హావిన్సులతో కూడిన, సుుపా

అట్‌

వేం _ శుభకరమగు హావిస్సులను దేవతలకు సమర్పించు, సు
వాసా. సోమలతా రసమును సిద్దము చేయు, ఈ దృశాయ
యిజమానాయ ఇటువంటి యజమాని కొరకు, [దవిణం .
యాగఫల రూపమగు ధనముకు, అహామేవ ధారయామి _ నేనే

థరించుచున్నా ను,

న్నుపొమ్యే _ తర్పణార్ణములో నున్న అవధాతువునకు అపి

కం త్రభరఈః (8-158) అను ఉణాది సూతముచే ఈ
క పచనములో యణాదేశము చేయ
గా రాత్ర స్వరితయోర్యణః స్వరితోనుదాక్తస్య అను సూ
(తముచే నుప్‌నకు స్వరితం ఏర్పడెను. నున్వతే _ శతురను
మ ఆను సూూతముచే చతుర్థీ విభకికి ఉదాత్తం ఏర్పడొను

(a

4
(S3
కా
(గో
Ca
Ee
Be
రని
గ్ర
ch
en
ర

14x

శం. పాం (క్ర) అం రాష్ట్రం గమ సీవీ నూనాంచి కితుషి (ప్రథమా
యజ్ఞియానాం। తాంమా దేవావ్యద ధుః పురుత్రా భూరిస్థా(్ర్రాం
భూరాళా వేశయంతీం॥

స, పౌ, అహం। రాష్ట్ర! సంఒగమని] వసూనాం! చికితుషి! (ప్రథమా!
యజ్ఞియానాం। తొం!। మా! ద్రవాః] వి] అదధుః। పురు2 తా!

భూరి. స్టా శాంl భూరి! ఆ౬ వేశయంతీం॥

పొభా; ఆహంరాష్టీళ _ ఈశ్వరనామైతత్‌, సర్వస్య జగత ఈశ్వరీ
తథా వనూనాం _ థనానాం। సంగమనీ = సంగమయికతీ ఉపా

సకానాం (పాపయి[త్రీ। చికితుషీ _ యత్సాకొత్స ర వ్యం పరం

'అ్ర్రహ్మ తద్‌జ్ఞాతవత్‌ స్వాత్మతయా సాక్షాత్య్మృృతవతీ! అత
డవ యజ్ఞయానాం - యజ్ఞార్లాణాం, ప్రథమా - ముజ్యా,
రు వంగుణ విశిష్టాహం తాం మాం, భూరిస్టాత్రాం_బహుభా వేన

('పపంచాత్మనావతి షమానాం, భూరి _ భూరీణ్‌ బహూని భూత
వశయంతిం జీవ భా వేనాత్మానం (పవేశయంతీం, ఈ
వ+శీం మాం, పుర్ముతా _ బహుషుదేశేసు, వ్యదధః _ దేవావిద
ఢతి, ఉక ప్రకారణ వె వై శ్వరూ ప్యేణావస్టానాత్‌, యద్యత్కు
౨త తతకంం౦ మామేవ కుర్వంతిత్యర్దః॥

హౌ, భా. ఆను: అహంరాష్ట్ర - సకల జగత్తునకు ఈశ్వరిని, తధా_

క్షు వసూనాం _ థధనములను, సంగమనీ-ఓక చోట కలియు
న నట్లు చేయునది. ఉపానకులకు ఆధనములను ఇచ్చునది, చికి
తుషీ _ నె సాక్షాతా-రము పొందవలసిన పర రబహ్మాను

149

జ్ఞాన విషయముగా చేసికొనినది, తన ఆత్మయందు సాక్షాత్కార
మును పొందినది! అత ఏవ = అందువలననే, యజ్జియానాం =
యజ్ఞమునందు పూజింపబడువారిలో, (పథమా = ముఖ్ర్యురాలు.
ఇటువంటి గుణములతో కూడిన నేను, తాంమాం = ఆటువంటి
నన్ను, భూరిస్టాతాం = బహుపకారములుగ విశ్వమంతా వ్యా
పించిన, భూరి = ఆనేక భూత జాతములను (పవేశించునది,
జీవరూపముగా తనను ప్రవేశింప చేయునది, ఈ దృశింమాం =
ఇటువంటి నన్ను, పురుతా = బహుప్రదేశములలో, వ్యచధుః
= దేవతలు భరించుచున్నారు, చెప్పిన రీతిగ విశ్వరూపములో
ఉండుట వలన వారు ఏఏ కర్మలు చేయుచున్నారో అవన్ని
నన్ను ఉద్దేశించి చేయబడినవే॥

సం. పొ: (4) మయాసో అన్నమత్తి యో విపశ్యతియః పాశిత య
ఈంశృణోత్యుక్తం। అమంత వోమాంత ఉపకియంతి డతుధిశుత
శద్ధివం తే వ దామి॥

ప. పా: మయా! సః] అన్నం। అత్తి 1 యః] ఏ౭ పశ్యతి। యః! (వాణీ
డి] యః ఈం! శృణోతి! ఉక్కం। అమంతవః।| మాం; తే, ఉప!
కీయంతి! |శుధి। శుత। (శద్ధిఒవం] తే! వదామి॥

సొ: భా: యోజన్నమత్తిసః _ భోక్తృృ శక్త రూపమాయయై వాన్నమ
త్తి; యశ్చ విపశ్యతి _ ఆలోకయతీ త్యర్థః] యశ్చ (ప్రాణితి =
శ్వాసోచ్చా సాది వ్యాపారం కరోతి సోజపిమయైవ। యక్సోక్కం
శృణోతి _ యఈదృశీమంతర్యామి రూపేణ స్థితాం మాంన జూ
నంతి, తేఒమం తవః _ అమన్యమానా ఆజొనంతః, ఊపరి
యంతి _ ఉపకీణాః సంసారేణ హీనౌభవంతి! యామమం తవ:
య మద్విషయ జ్ఞానరహితా ఇత్యర్థః। హేశుత విశుత సఖః

150

గుధి_మయావక్ష్య మాఖణం శు బు! కింత చొ వ్ర
యత్న నలభ్య మిత్యర్థః] ఈదృశం మహ్మాత్మకం వస్తు, తే _

తుభ్యం, వదామి _ ఉపదిశాన్న

హె, భా. ఆను: రయో౭న్నమక్తి సః = ఎవరెతే అన మును ముజించు
రం చట
నా అతడు భుజించుటకు కావలసిన శకి రూంముతో న ద్వారా
చె భుజించుచునా,డ నుకషదిపకగఃతి - ఎవతె చు
ఆఆ బుజం న అం లలు న్య టీ = ఎవరై తే చూ
చున్నాడో, యశ్నపాణిత్‌ = ఎవరై తె ఉడా నిశ్వాస రూప
చూ ర షా

మగు వొగ్టపారమును చేయుచునాాడో ఆది కూడా నాద్వారానే
CI శీ అ) న్‌ న్న అట చం తే స

యశ్చోక్తం శృణోతి = ఎవరై తే ఎృనవానిని వినుచున్నాడో,
ఎవరై తే ఇటువంటి అంతరాశ్రమి రూవముళి లోనున్న నన్ను తెలు
నుకొనరో, తే౭మంతవః = వారు నా ఉనికిని తెనుకొనక, ఉప
కియంతి = సంహార హనులగుచున్నారు. షూమమంతనః ==
నా విషయకమగు పానమును పొండలేకున్నారు. హేకుత య
చక్కగ విషయముల నెరింగిన స్నేహితుడా! 'శుధి - నా చేత

అ dL

చెప్పబోవు విషయములను వినుము, కింత్మచ్భోతవ్యం _ వినవల
సిన డేమనగా, శేద్రివం - శ్రద్ధా ప్రయక్నములతో పొందశగినది,
ఇటువంటి (ముహ్మ స్వరూపదుగు వస్తువును, తే _ నీకు, వదామి

- ఉపదేగించాదను॥

నా. వి. అమంతవః _ పునజ్ఞానే ధాతువునకు జాొణాదికమగు త్నుప
త్యయము విడించబడెను. శుధి-శ్నుశవణే అను థాతువునకు
లోట్‌ నందు ఏకరణు వ తరయమునకు లుక్‌ లోపమ్నుశు శృణు
ప్ఫూకృవృభ్యః అను చ్యూతముచే హి అను డానికి ధి ఆదేశీము

సం. ది: అమంతవః _ నజ సమాసము నంచు ఏ వ్యత్య యముగా అం

19}
సం. పా: (5) ఆహ మేవ స్వయ ముదం చదామి జుష్టం దెధితరు తమా
నుషేభిః1 యంకాము యేతం తను ౧౦ కృణోమి తం జహ్మా ణం

తమృషిం జం సు మేథాం॥

ప. పా: అహం ఏవ! స్వయం! ఇదం] వదొమి। జూష్ట

మానుపేఖిః! యం! కామయే! తంకె.తం! ఉ్నగం। 9 నో మి।

oO
fl
el
4»
నే
థ్‌

తం! బహ్మాణం! తం! బుషిం। తం! ను మేవాం॥

సాభా అహం స్వయమే వేదం _ వస్తు బహ్మాత్మకం, వదామి _ ఉప
డిగామి! డేవేభిః _ దేవైరింజాచి భిరప, జుష్టం _
ఉత _ అపిచద. మాషషేవిః - మనుషైరపి, జ్‌
గ్వ స్త్వాత్మాకాహంకామయే - యంపురుషం కతు మహంజాం
ఛామి, తం _- తంపురుషం, ఉం కృతొమి-సర్వెభ్యోఒథధికం
కరోమి! తమేవ (బ్రహ్మాణం _ (సషారం కరోమి] తమేసర్ధిం _

లు గహ

అతీంద్రియార్ధ దర్శనం కరోమి] తమెవముమేవాం ౬. శోభన

(పజ్జం చకరోమి।॥।

సా, భా. ఆను: అహం స్వయమేవేవం-నేనే స్వయంగా ఈ [బహ్మను
గూర్చి, వదామి _ ఉపదేశము చేసెనను, దెవేబిః _ ఇంాదొది
దేవతలచేత, జుష్టం _ సేఏంచబడినది. ఉత _ ఇంకనూ. మా
నుషేభి: _ మనుష్యుల చేత కూడా సేవించబడినది. ఈ దృ
గ్వస్తా ఇత్మికాహం కామయే _ ఇటువంటి వస్తువులతో కూడిన
నేను ఏ పురుషుని రంచవలెనని ఇష్టపడెవనో, తం. ఆ పురు
పని, ఉగం కృణోమి _ అందరికంకే ఆధికునిగా చేసెదను.
తమేవబహ్మాణం - అతనినే సృష్టికర్తకు చేసినను. త మే
వర్షిం _ ఇందియములకు అకీతములై న 'వొటిని దర్శించు
= వానినిగ చేసెదను. తమేవ నుమేధాం - అతనినే చక్కని
(పజ్ఞావంతునిగ చేసెవను.

చొర వి' దేవేభి:, మానుషేట: అను చోట్ల ళశుస్‌ డత్యయమునకు ఐసా

జ్‌ ఆ

Pa
దోశ నాకేదు,

భీం. హా (6) అహం రుడాయ థనురాతనొమి (బహ శ్రవ్వి షే నరవే హం

తవా ఉఊ। అహంజనాయ సమడం కృణో మ్య హంద్యావా పృథివి

సౌ, భా: పుర్మాతి పరవిజయ సమయే రుదాయ _ ర్నుదస్య మహాదేవ
ససర్జ, ధనుః _ చాపం ఆహమాతనోమి _ జాకియాత తం కరో

=

జ] 5 రం! | బహ జా స అవ క న వ న వే
3] కమర్ధం t మూ ద్‌ంయు (బాబ్మాఃణా 0 ద్వేష్టారం ఆలు

శరుంహంసకం (తపు ఏ నివాస్‌ నమనురం, హంత వై-హంతుం
హెంసితుం, అహమేవవమదం-సమానం మాద్యంత్యస్మిన్నితి సమ
తం (గామ; సోతృజనార్ధం శతుఫి;.సహసం[గామ మహమేవ,
న! ర్‌

కృణోమి _ కరోమి; తథాద్యావా పృథివీ _ ది వంచ పృధివ్‌ం

ల

చాంతర్యామితయా, అహమెవా వివేశ _ పవిష్టవతీ॥

సౌ. భా. అను: పూర్వము (త్రిపుర విజయ సమయమున, రుుదాయ _
రుదునికి మహాదేవునికి, ధను; _ ధనుస్సును, అప్హామాతనోమి-
నెను (పసాడించితిని, కిమర్థం _ ఎందులకు, (బహ్మద్వి షే లు
బ్రాహ్మణులను ద్వేషించు, శ రవే _ హింసకుడు, ,తిపుర నివాసి
యగు అసురుని, హంతవై _ హింసించుటకు (సంహరించుటకు
అహమేవ సమదం _ నన్ను స్తుతించు జనుల రక్షణ కొరకు

153

శతృవులతో యుద్ధమును నేనే, కృణోమి - చేయుచున్నాను.
తధా - అకు, దాక్టవా పృధివీ _ అకాశమును, భూమిని అంత
ర్యామిగా, ఆహమే వావివేశ _ నేనే (వవేశించినాను

. వి; రుదాయ-(రుదసక్ట్ర) షష్ట్యర్థములో చతుర్తీ విధించబడెన్ము
హంతవై ౬. హన భాతువునకు తుమర్దములో “తుమర్ట్దేసేసేన్‌ ఇ

త్యాది సూతముచేత వై వె చత్యయము దించబడెను. శరవే _
శ్యహింసాయాం అను భాతువునకు కాస స్పి హీత్యాది సూత
ముచే ఉ(పత్యయము, కియాగహణం కర్తవ్యం అను వచన
ము వలన కర్మసం (పదానమును పాందుటవలన చతుర్థీ విభక్తి
ఎర్చడెను.

సం వి హంతవె _ అంతశఉతవె యుగపవ్‌ అను సూతముచే అద్యం
యి యు కు య

యజ

తవర్ణములకు దక శాంమునీ ఉదాత్తము సిద్దించెను.

సం పా. (7) అహం నువే పితర మన్య మూర్భన్యమ యోనిరప్స (0౫౬
తః సముదే। తతోవితిషే భువ నాను విశోతా మూంద్యాం వర.
అ లు మ

ణో పస్ప ఇశామి!।
ee

ప. పా: ఆహం! నువే! పితరం। అస్య! మూర్దన్‌! మమ! యోనిః! అప్‌
కను! అంకతరితి; సము చె! తతః। వి! తిః కే] భువనాః అను!
త్త /
విశ్వా! ఉత] అమూం! దాం! వర్ష్మణా। ఉప! స్ప కామి

సా. భా: పితరం _ దివం, ఆహంసువే _ (పనువే, జనయామి] కుతే
తతదాహ అస్య - పరమాత్మనః, మూర్షన్‌ _ మూర్షనుం పరి,

ఠి ఠి
కారణ భూతే తస్మిన్‌ హి వియదాది కార్యజాతం సర్వం వర్తతే
తంతుషమువట అవు మమచయోనిః _- కారణం, సముదే-

జీ _ వీ ల్‌ gan లో న క్యా (గ గా
సము దవం త్య్భస్మాట్భూత జాతానీతి న దః -పరమాత్మా తస్మ
న్‌, అపు' _ వాంపన శీలానుథీ వృతి ఘు, అంతః _ మధ్యేయ
c- ట్‌ అవన

య జం శనం ఓ
(దృహ్మ చైతన్యం తన్మమకారణ మిత త్యర్దః, యతః ఈ దృగ్భూ
తా హమస్మి త హేతొర్వశా = - సరా

యు

టి
ల
(a
స్‌
(ఫ్‌
స్త్‌
ఆ
వ్‌
గ
గ్ర

_ వీవిధం వ్యాప్య
తెస్టామి! ఉత _ ఆపివ, మం కృష్ణ్టదేశేఒవస్టితం

స్వర్గలోకం, ఏత దుపలకితం కృత్స్నం వికారజాతం, వర్ష్మణా.-
కారణభూతేన మాయాత్మ కేన మదియన దేహేన, ఉపస్ప భౌ
మః యద్వా అస్య _ బూలోకిస్య, మూర్దన్‌ య మూర్భన్యు పర్య

ral

హం, పితరం _ ఆకాశం సువే! సముదే _ జలధావ ప్పూదకే
ష్యంత 5 ధే, మమయోనిః _ కారభూతోఒ౦భృణాఖ్య బుషి
ర్వర్తతే, యద్యా _ సము దే ఆంతరిక, అప్పు _ అమ్మయేఘ
దేవశరీరేము, మమకారణ భూతం బ్రహ్మ చైతన్యం వర్తతే!
తతో2 హం కారణాత్మికాస సత్తీ, సర్వాణి భువనాని, వ్యాప్పోమి॥
సొ. ఖా, ఆను: పితీరం = తండ్రియగు ఆకాశమును, ఆహఎసువే =

డేను ఉత్పన్నము చే చసెతిని, క్ముతేతి తదాహ = ఎచ్చట అనగా,

||

అంక = పరమాతయొకు , మూరన్‌ మూర దేశమునకు
లి యై a (a అ,

పెన, మూర దెనవటు. కాంఖముకాగా వియదాది (గంగా కార్య
శాతములు అన్నియు ఉఅంతుప్పులందు పటమువలె ఉన్నవి. మ
మచ యోనిః = నెనే కారణము సము, దే అ పరమాత్మ
శక ల ఒళ్ళో క, తల యం షి © ఇ

యందు, అప్పు = వ్యాపించు స్వఖావముగల (సజ్జా వృత్తు
అందు, అంతః = మద్యలో వ (బ్రహ్మ వై తన్యము కలదో

(=r
ఆదినాకారణము వలన నే ఆని అర్ధము; ఈ (పకారము నేను

Co]

ఉన్నాను గనుక, విశ్వా == విశ్వములోని ఆన్ని, ' భువనా న

155

ఉన్నాను గనుక, విశ్వా _- విశ్వములోని అన్ని, భువసొ-
భూత జూతములను,. అను = (పవేశించి, వితిషే = బహు
విధములుగ వ్యాపించి యున్నాను, ఉత = ఇంకనూ, అమూం
ద్యాం = చాలా దూరములో నున్న స్వర్గ లోకమును, దీనిని
ఉపలక్షణముగా సకల చరాచర సృష్టిని, వర్ష్మణా = కారణ
భూతముగా మాయతో కూడిన నా దేహముతో, ఉపస్పృశామి _
స్పృృశించుచున్నాను, లేక, అస్య _ భూలోకమునకు, మూర్దన్‌ _
ఉపరి తలమున, పితర _ తండియగు ఆకాశమును, నువే _
ఉత్పన్నము చేసితిని, సము(వే.సము.దము నందు. అప్పు-
జలమునందు, అంతః- మధ్యలో, మమయోనిః. నాజన్మకుకారణ
భూతుడు అంభృణుడను బుష ఉన్నాడు లేక, సమ్ముదే -
ఆకాశము నందు, అప్పు _ జఒమయములై వ దేవతల శరీళము
అందు నా జన్మకు కారణ ఘూతముగు బహ్మ చై తన్యం ఉన్నది
తతః _ అందు పలన నేను కారణాత్మికయై సకల భువనముల

ను (లోకములను, వారపించు చున్నాను.

లి
లా
(జ్‌
త
(పు
ps
i
బని
zy
tf
గ్‌
ల

భః సః ఆను సూ తముచే వపూర్వక
ముగా షా గతి నివృత్రా అను ధాతువునకు ఆత్మనే పదము వ
చ్చెను. సుతే _ పాజ్‌ పాణి గర్భ విమోచనే అను (౪ ధాతు

పునకు ఉత మ పురు షెకవచనము.
a.) |

సం. షా; (8) ఆహమేవ వాత ఇవ (ప్రవామ్యార భమాణా భువనాసి
విశ్వా పరో దివా పర ఎనావృధి వై కతావతీ మహినా సంబభూవ॥

అ

ప. పొ: ఆహం! ఏవ। వాతః2ఇవ। (ప! పామి: ఆఒరభ మాణా] భువ
నాని; విశ్వా! పరః। దివా! పరః] ఏనా! పృధివ్యాః ఏతావతీ! మ
హినా! సం! బభూవ॥

15%

వై ; ౧ = విశ్యానిన వనాని = భూత జాతాని కారో
నో భా; విశ్వా = విశ్వాని సర్వాణి భుబనో

ఐక, ఆరభమాణా _ కారణ రూ పేణోత్పాదయంతీ, అహమేవ
పరేణాన్‌ - అడిషితాస్యయమేవ. ప్రవామి _ ప్రవర్తే! వాతఇవ-
యథా వాతః పరేఖా |పేరితః సన్‌ స్వేన్ఫయైవ, (పవాతి తద్వత్‌।
ఫరోడదివా_దివః అకాశకసర పరస్తాత్‌, ఏనాప్పథధివా్యాః _ అసార్థః
3 ధివొర్టికి, పరః - పరపాత్‌ దావా పృధివోక్టరు పాదానముప
ల నకు.

అకణం1! వితదుపలక్షితా త్సర్వాద్వి కారజాతా త్సరస్తాత్‌ వ ర్తి
మానా సంగోదాసీన కూటస్థ బహ్మచై తన్య రూపాహం[ మహి

నా -మహిమా,, ఏతావతీ సంబబూవ - సర్వజగదాత్మనాహం

ఆను విశాం- లోకములోని అన్ని, భువనాని-భూతజాతముల
చెడ కార్యములను, ఆరభపూణా - కారణ రూపముతో ఉత్పా
వన వేయుచూ, అహమేవ పరేణాన్‌ _ నేను స్వయముగ అధ
కంచి, (ప్రవామి _ (పవర్తి ంచుచున్నాను. సాతఇవ _ ఎక్లుతే
వాయువు ఇతరులచేత _పేరేపించకుండా స్వేచ్చగ వీచుచున్నదో

అట్లు] పరోదివా దివ! _ ఆకాశము పె భాగము నుండి, ఏనా

పృదివ్యా _ ఈ భూమీ యొక), పరః పై భాగము నుండి,

ch

ఇచ్చ దావా పృదవీల ము 'గహించుట ఉపలక్షణుము] విటిని
ఊఉఊపలకజణముగా నకల వికార జాతము

లఅకంశే పెన ఉన్న సం
గరహితోొదాసీన కాటన అ్రహ్మ చైతన్య రూపములో నున్న
నేను, మహినా _ మహిమచేళ, ఏతావతీ నంబ భూవ - నేను

సకల జగదాఆ సంలాఏమును పాందుచున్నాను.

బి: వలెదివా _. పలన్‌ అనునది నకాగధాంతము పరస్తాత్‌ అను అర్థ

ఉలో పయోగంచఒడును, దానితో ఉన్న నుబంతమునకు

157

తృతీయా విభక్తి వచ్చును ఏనా - చ్వితీయా టౌస్వేన; అను
సూ తముచే ఇదమ్‌ శబ్దమునకు ద్వితీయా విభక్తిలో ఏనా దేశ
ము విధించబడెను ఏతావతి _ యత్త దే తేభ్య: పరిమాణే
(5-239) అను సూతముచే ఏత చ్చబ్దమునకు వతుప్‌ (పశ్య
యము ఆ సర్వనామ్నః అను సూత్రముచే ఆత్వము విధించుట
వలన (ఏత -_ ఆ- వతీ) రూవసిద్ధి, |

\
4

NY శ]

సోమ సూక్తము. 9.80 జగతీ

నేం. వాం (1) సోమస్య దాశాపవత్‌ నృచక్షస జుతేన దీవాన్ల వతే దివ
స్పరి। బృహ స్పతే రవథేనా విదిద్యుతే సముదాసోన సవనాని

విపంచు$॥
జ, పొ గోమప్య! ధారా] పవతే। సృ౭.చక్షసః। బుతేన। దేవాన్‌; హావ

వః। పరి। బృహస్పతేః। రవధేన। వి! దిద్యుతే! సముదాసః!

సా. భా. సొమస్య . అదిమాయమహా యస్య, ధారాపవతే_ శ్చోతతె! కద్భ
నస సోమస్య! నృచక్షసః _ నృణాం యజమానానాందదష్టుః స

చర్తాన _ యజ్లేన, దేవాన్‌ _ సోమ భాజ ఇం దాదీన్‌, హవతే!
కత - చవస్పరి. ద్యులోకసోోపరిపర్త షూనాన్‌, బృహస్పతేః_
చుం తపాలకన్యస్తోతుః, రవథేన _ శబ్రేన స్తో తేణు. వదద్యుతే యు

విదొంతతే, సముదా సోన _ సము[దా ఇవప్పధివీం, సవనాని _

జీ

అల

ధి
జై సంబంధీని, వివ్యధుః _ వ్యాప్పువంతి।

సౌ, భా: అను: సె మన్యు = సొమదేవంలచే సిద్ధము చేయబడు సోము
రసము యొక), ధారాః = ధారలు, పవతే = నేచపను చే

యుచున్న వి ఎటువంజి సామచేవం, సృచక్షసః = యుప
మానులను దర్భించువాడు, నచరేన = అతడు యజము ద్వా
| చో
రా, దేవాన్‌ = సోమరనములో భాగమును పొందు ఇందాదు
అకు, హవతే _ హవిన్సులను సమర్చించుచున్నాడు. ఎచ్చఠు!।
పైన ఉని టన టి వారు, బృహ
స్నాతే? = మంతపాలకుడగు బృహస్పతి యొక్క, రవథభ్రన =
ప్రోతముచేత, విదిద్యుతే = (పకానించుచున్సాడు సము'దసోన

159

సముుదములు భూమిని ఎట్లు ప్యాపించునో అట్లు, సవనొనీ జ
యజ్ఞ నంబంథమగు (వదేశములను, విన్యథుః జూ వ్యాపించు
చున్నారు,

వ్యా. వి: సదయు దాసః _ (సము దాః) ఆనచ్‌ ప్రత్యయము వలన రూప
సిడి,
@

సం, పా; (2) యంత్వావా జిన్న ఘా) ఫ్‌ అభ్యసూష షతా యాహతం యో
ని మారోహసి ద్య్యమాన్‌। మఘోనా మాయు ః (పతిరన్మహి శవ
ఇందాయ సోమపవసే వృమోమదడః॥

ప పా: యం! త్వా! వాజన్‌|! అభా §ః। అభి! అయషత। అయః౬హ
తం। యోనిం! ఆ। రోహసి; ద్యుఓమాన్‌! మ ఘోనాం] ఆయుః!
('పఒతిరన్‌! మహిః! శవః। ఇందాయః సోమ। పవసే! వృషా!
మడః॥

సా. భా: హేవాజిన్‌ _ అన్నవన్‌ సోమ యంత్వా - త్వాం, అభఘ్మా్యః =
ఆహన నియాగావః:, అభ్యనూ.త య అభిష్టువంతి] అశిరార్థం
స్థితాః శబ్రాయంత ఇత్యర్థః! సత్వం, అయోహతం _ హిరణ్మయే
న పాణినా, హతం - సంస్కృతం, యోనిం _ స్రానం, అరో
హసి। ద్యుమాన్‌ _ దీప్త? సన్‌ కించహేసోమ! మమఘోనాం
హవిష్మతాం యజమానానాం, ఆయు: - ఆయుష్యం, మహి -_
షుహత్‌, (శవః _- అన్నం యశోవా, (ప్రతిరన్‌ _ వర్ధయన్ల, ఇం
దాయ = ఇం|దార్థం, పవసే _ పూయే! వృషా - పర్షకః,
మద: _ మదకరశ్చత్వం।।

సొ, భా అను: హేవాజిజ్ఞ ణు అన్న వంతుడవగు ఓ సోమ! యంత్యా...
ఏ నిన్ను, అమ్నాాాః = హింసించతగని గోవులు, అభర్థనూషళ

స్తుతించుచున్నవి, ఆశన్సులను అందజేయు టకై శబ్దము
చేయుచునవి. సతం౦ం - ఆ “వ్రు, అయోహతం - సువర్ణమ
అతో, హతం - సంస్కరించబడిన, యోనిం -
స్రానమును, అరోహసి _ అభిరోహించు చున్నావు. ద్యుమాన్‌ _-
పకాశించుచూ, కించహేసోమ - ఇంకనూ ఓ సోమ, మఘోనాం
హవిసులను సమరించు యజమానుల, ఆయు; - అయుష్షుని,
మహి - గొప్ప: శపః _ అన్నము లేక యశస్సును. పపతిరన్‌ -_
వృద్దిచెందిచుచూ, ఇందాయ - ఇందునికొరకు, పవసే _ సే
చనము చేయుచునాశవు, వృషా _ వర్షమును కురిపించువాడవు,

మవః _ మవకరుడివి నివే ఆయినావు,

మ పురుషైకవచనము, అభ్యనూషత - ఖూస్తవనే అను థా
తువునకు (తు) లుజ్‌ ప్రథమ పురుష బహువచనము, వ్యత్య

యూబహులం ఆను సూతముచె వ్యత్యయముగా ఆత్మనే పద

సం. పా: (3) ఏం ద్రస్యకుకా పవతే మదింతమ ఉఊర్హం వసానకీ శవసే
జ
అ

నుమంగల?॥ (ప్రత్యజ్‌ సవిశ్వా యవనావి వవథే (కిళన్హ రిరత్యః

స్యండతే వ*షా।।
క్‌

స. పా: ఆ] ఇందస్య] కుకా] పవతే! మదిన్‌ఒ౬తమః। ఊర్జం। వసానః।
శవసే! నుజమంగలః। పత్యజ్‌! నః। విశ్వా, భువనా! అభి;
పప్రథే। కళన్‌! హరిః! అత్యః। న్యందతే। వృషా॥

సా

. భా; ఆయం సోమ, ఇం|దస్య కుకా _ రుక్షావా, ఫవతే _ అసిచ్య

Tl కమల నదె స అగ
శ] కిమర్ధం శవసే _ తస్యాన్నాయ యష్టుర్వాన్న సిద్ధ్యద్ధం।

సోమోవనేష-లతే! మవింతమ' _ మాదయితృతమ, సారం వచా

ల్‌

నః . బలకరం రసమాచ్చాదయన్‌, సుముంగలః _ శోదన మంగ
పదః, స పత _ స యాత
అపదః, సః _ సోమః, [పత్యజ్‌ విశ్వాభువనా సర్వాణి ట్ర
జాతాని, ఆభి పపడే _ అభి (పఢయతి। దివ్యుదిత; సన్‌ కిళన్‌_
వేద్యాంస। క్రీడ మాన, హరిః _ హరితవరః, అతః = అతనకు

>]
ందతే రసరూపేణ॥

సొ. భా. అను: అయంసోమః = ఈ సోదువేవత, ఇం దసంకుకా _

టు రా
టిటో ” జ్‌ టట w-] ఒక
ఇం|దుని కుకియందు (ఉదరము నందు) ఆవవతే = సెచన
ము చేయుచునా?డు. కిమర్థం = ఎందులకు. (శవసే = ఈత

నిక ఆన,మును ఇచ్చుటకు, లేవ యాగము చేయువానికిఅన్నము

ol

సద్దించుటకు, సోమదేవత వె విషంవమ వివరించబడు చునుదిె.

మవింతమ: = తృప్తిని రలుగచేయువాడు, ఊర్దం వసాన: =
బుఖుకరమగు రసమును (జలమును) వస్త్రమువలె కప్పుకొను

అ సోముడు, (పత్యబ్‌ విశ్వాభువనా = సమస్త భూతజాతము
లను, ఆభిషుపఛే = విస్తరింపచేయుచున్నాడు, డివ్యుదితః సన్‌
= ఆకాశమున ఉఊదయించినవాడై , కీళన్‌ = వేడియందు
కడించుచూ, హరి: = హరితవర్ణమం కలవాడు అత్య: _ సం
చరించుటలో నేర్చరి, వృషా = వర్షమును కురిపించుబాడు,
ములో (స్రవించుచున్నాడు,

వాడు, సనుమంగల$ = శుజకతుడు, మంగళ పదుడు, సః =

౮౭
ళా
ty
టై
|
tt
G
5
(ES

స్యందతేర స

తో గావభిః నుతో విశ్వానేవా

గి
చ

>

చు

త్త మం నరః నహసథారం దు

163

మతీకిెతమం! నరః। సహ([స౭. ధా
సోమః (పకిచ్యుత;।

చం
క్షీపః!

బే

కే_ ఎ

ఆకూ

౦ జ్యాక థనస్య

m

oe

(పచ్చుతః - (గావభిః,
(ప్ర

ఖఅడిచ సోమలతలనుండి

ఎతుకుచున్నారు.
(వచ్యుతోగావఖిః - సోమ

a

WJ

జిత్‌ న
దేవత, తం _ అటువంటి, త్వా -
మర్దించ

ఉమా చేత,

జ

దుహతె _

ఇ

౨ _ ఆతిశయేన మథుమంతం, సహస
సోమ

హుధారా యుక్తం, దుహతే _ దుహంతి! కేనరః _
దనక్షివః _ తేషాందశసంజ్యాకా అంగుల

ఇం దాడి దేవతల కొరకు, మథుమత మం -

దశ।
సోమ! నృభిః ల మనుషై
ప్రా

హేసోమ _ ఓ
, దేవెభ

3
ర! బౌ

న్ను

J

ఆ

ఖంశముల ద్వారా (రాళ్ళు

భా

x

. భా. అను

సౌ

1&3

పళ్వాన్‌దేనాన్‌ _ లోకములోని దేవతలను. అపవస్త - శుచనము
చేసెదవుగాక.

జారి వి దుహకీ - ద్వ్య్యుపపూకణే ఆనుధాతంవునకు, అ)ఐట్‌ | పనచు
పురుష బహువచనము, ఆపవస్యు - అకా అను ఉపసర్గపూర్వుకి
ముగా పూజ్‌ పవనే అనుథాతువునకులోఖ్మథ్యమ పురుమైక
వచనము

సం. హొ. (క్ర) తం త్వా హస్తి! నోమధువుంతమ ది ధర్దుహఎత్యప్పు సృష
న మమాద యనెవంం జనంసింధోరి వోర్మె'
౧

J
త్త శ
చిం

ప. పా తం! త్యా! [బాస నఃః ముధుఒమంళతం! అది బి?! దుహంతిః

దై వ్యం! జనం! సింధోఃజ. అప ఊర్కి?! వవమానః. అర్షస॥

పాంభా. : తం. తా శం, మతుంుముంతం =మథుదరనం, వృషభం-
శామానాంవలరక6౬, తాం-తాంం, హసి నః చుహససూ, ద
న |

.అంగులయ:ః ఇదఖి: (గావభి-అప్పుదు

సా. భా. అను : తం _ అటువ-టి, మజ్జుమంతం. మ మధురరనమును
కలిగిన. వృషభం _ క కోరికలను తీర్చు, తా. నిను 1 హస్తిన: -

శుభకరమగు హస్తముగల హాసియొక్క, దశక్షపః _ పది వేళ్ళు
ఆధిభి; - పర్వతములద్వారా, ఆప్బుదుహంతి . జలముసందిు
ంకుచున్నవి. తొల్బుశ హేసోమ _ అటువంటి ఓసోనునేవత,

164

వతలకు చెందిన సంధుమునః*

=

షు

సంధోరూర్మిరివ య సము దము

a
మొ,

ఓ

ల్‌ో
జి
ప.

ఖల ను

కే
శశ
థి
గి
స్‌]
ళ్‌
3
న
i
చు
6a
3
శ
ఇత
గ
2
లీ!
[9
. 13 శ
వు
ర aa
$$ hh
ఆవ్‌ 2న
స 42 Fa

nm

తువునకు అఅను ఉపనరముం

f>

చో జ
అంబ:

డా
బ్బా)

ఎండగా గుణము ఉర

ఇందసూక్త ము 1.32 (తష్టుప్‌

నేం. పా: (1) ఇం దస్యను వీర్యాణి (వవోచం యానిచకార [మతథమాని
వజీ! ఆఅహన్నహిమన్వపస తర్ధ (పవక్షణా ఆభినత్సర్వతానాం!

అయాలీ

ప. పా, ఇం డస్య! ను! వీర్యాణీ! ప। వోచం! యాని! చకార। [పధమా
ని! వజ్వీ। ఆహన్‌]! అహిం! అను! అపః॥! తతర్ధ। (ప! వక్షణాః। ఆ

భినత్‌] పర్వతానాం॥

సా. భా: వజీ _ వజయుక్త ఇం[దః, (పథమాని _ పూర్వసిద్డాని ము
జౌగ్గినినా, యాని వీర్యాణి _ పరాక్రమ యుక్రాని కర్మాణి చకార,
తస్వేం దస్య, తాని _ వీర్యాణి, ను _ క్ష్మపం, [పృబవీమి, కాని
విర్యాణతి తదుచ్యతే। అహిం _ మేఘం, అహన్‌ _ హతవాన్‌,
తదే తదేకం వీర్యం! అను _ పశ్చాత్‌. ఆపః _ జలాని,! తతర్థ _
హింసితవాన్‌, భూమౌ పాతి తవానిత్యర్థః। ఇదంద్వితీయం వీర్యం,
పర్వతానాం _ సంబంధినీః వక్షణాః - (పవహణశీలానదీః. పా
భినత్‌ _ భఖన్నవాన్‌ కూలద్వయకర్షణేన (పవాహితవానిత్యర్థః।
ఇదం తృతీయం వీర్యం॥

సా, భా. అను: వజీ == వ్యజాయుధముతో కూడిన ఇందుడు, [పథ
మాని = పూర్వము సిద్ధించినవి, ముఖ్యమైన, యాని వీర్యాణి
= పర్మాక్రమముతో కూడిన కర్మలను చేసెనో, అఇంధదుని యొ
క్కు, తాని = ఆవీర కర్మలను, ను = శ్నీఘముగ, పటబవీ
మి = చెప్పుచున్నాను. అవి ఏవనగా, అహిం = మేఘమును,
ఆహన్‌ = హింసించెను, ఇదియొక వీరకర్మ, ఆను = తరు
వాత, అప; - నీటిని, తతర్హ _ హింసించేను, నీటిని భూమిమీన
పడునట్లు చేసెను. ఇది రెండవ వీరకర్మ పర్వతానాం =

tN

ర్వతములకు సంబందించిన, వక్షణా? == (పహించు స్వభావ

a
అచోయత్‌ అను న్య్నూతముచే యత్‌ ప్రత్యయము, ణోరనిటి అను
మా తముచే ణి లోపము వలన రూపసిద్ది. వోచం _ వచపరి
భాషణె అను దాతువునకు లుజ్‌లో ఆస్యతివక్షి బ్యాతిభ్యో౬ బ్‌
అను సూత్రముచే చ్లికి అజాదేశము వచ్చెను బహులం ఛంద
స్యమాజ్‌ యోగేఒపి అను నూతముచే ఆడాగమము రాలేదు.
ఆహనీ _ హన ధాతువునకు లజ్‌లో అతశ్చ అను సూ తముచే
జా

ఇకార లోపము, హల్‌ జ్యాభ్యోధీర్హాతీ ఆను సూతముచేతకార

లోపము, వలన రూవసిద్ది. అహం _ ఇజ్‌ పూర్వకముగ హన"
ధాతువునకు ఆజ్మిశిహనిభ్యాం (హస్వశ్చ (4-137) అను ఉణాది
సూతముచే ఇ (పత్యయము ఆజ్‌నకు (హస్వము ఏర్పడెను. టి

లోపము పలన రూపసిది,
ణ

ముచె డఉతము పూరంపదో దాతము అను వృత్తిగా వచ్చుచున
అ! య జాని ఆని శం ఖై
వి... అండువలవన జ లోపము (అన్‌) పూర్వపదమునకు ఉదా

యమం 9 అ ల న ణా... అగ్ని కల ల రి టీ జ్‌ ఇ
పా; ఆహన హిం పరాతే శి సియా ఇషా షె స
(2) అహన్న హిం పర్వతే శిశ్రియాణం త్వష్టాస్మై వజంస్వ

స కశ అ
రంత తక్ష। వాశాఇవన ధెనవః స్యండమానా ఆంజ? సముుద

వ

167

అహజ్వ| అహిం! పర్యతే। శ్నిశ్రియాణం! త్వష్టా! అసె! ద్యాజం,

స్వర్యం] తతక్ష] వ్యాశాః౬అవ] ధేనవః] స్యందమానా.[! అంజః।

(ందమానొః _
&
ప నవ ము కా ఆప సము! చమంజి నసమంగవ జగు?1
శ్రన్రవిణ యుకా అపః సముచమంజక నిమర జగ్ము
= న ( జ లా ఛా ఆ ఇల ఎక్‌
E పాః।; ఉత దొాపాొంతకః _ వా(ణాః _ వత్చాన్‌ ఉతిహంభాంపి
pay) (7

పతాః, దేనవఇవ _ యధథాధనవః సహసావత్పగ్భ హే గచ్చంతి

తద: త్‌!

సొ. భా, అను, పర్వతే నివియావుిం = పర్వతమును అశయించిన,
అహిం = మేమముము. అహానీ = హింసించెను ఆస్కె-
ఇందునికొరకు, స్యర్యం = చక్కగా (పేరేపించదగిన, లేక
చక్కగా స్తుతించదగిన, తరమా _ విశ్వకర్మ, వ(జం తతక్ష -

మేఘము హింసించబడగా* స్యందమానాః - స్రవించు స్వభావ
ముగల- జలము. సముదమంజః _ సముద్రమును పొందినది
ఇచ్చట దృష్టాంతము, వ్యాశాః _ దూడలను గూర్చి బారముతో
ఉన్న గోవులవలె, యధాథ్రేనవః - ఎమైతే గోవులు వేగముగా
దూతలు ఉన్న (పదేశమునకు వెళ్ళుచున్నవో అట్లు!

వ్యా. వి: శిశియాణం _ (కిక సేవాయాం అనుభాతువునకు అట్‌ లోకా
నచ్‌ పత్యయము, వ్విత్వము, హలాదిః శేషము యజాదేశము

ల్‌

' వలన మాపసిద్ధి. స్వర్యం _ బుగతౌ అనుధాతువునకు సుపూర్య
డా ౧

168

రన మంలో లోర్డ్యత్‌ అముః సూతముచే ఖత్‌ (ప్రత్యయము.
సంజ్లాపూర్వకోవి దిరనిత్యః అనునూూతముచే వృద్ద్య భావము
రూ

స్వ. ప్‌, వనియా ణం . చతః ఆను సూత్రముచె అంతోదాత్తం ఏర్ప

జేను. స్వర్యం ణ్యతీ కాత గనుక తిత్‌ స్వరితం అను

లా

నం పొ: సృషాయమాణో 2. వృణీత సోమం తిక|దు కేష్యపి

బతు, తన్భ్య। అసాయకం మనువాదత్త నజ మహన్నేనం (ప్రధ

స లి
మజా ముహైనాష్‌ం!1

హా వృషఒయమాణః] అవృణీత] సోమం! తిఒకదుకేమ।

అపిబత్‌! సుతస్యః ఆ] సాయకం।! మమఘ౭వా] అదత్త। వజ్రం!

అహన్‌1! ఏనం] ప్రధమకిజు హొం! ఆహీనాం॥

: వృషాయమాణః_వృష ఇవాచరన్నిం దః, సోమమవృస్యత-
వృతవాన్‌! (తికషదుకేమ. _ జ్యోతిల్లౌరాయురి త్యేతన్నామకాస్త్ర
యోయాగాస్త్రి కదుకా ఉచ్యంతే। తేషు. నుతస్య _ అభిక్బతస్య
సోమస్యాంశమపిజత్‌ _ పీతవాన్‌, మఘవా -_ థనవానిం[ద్రః,
సాయకం _ బందకవమ్యాం, అదత్త - స్వీకృతవాన్‌! తేనచ
వజేణ, ఆహీనాం - మేమానాంమధే్య! పృధమజాం _ ప్రధ

మోత్పన్నంమమం, అహన్‌ _ హతవాన్‌!

. ణా. ఆను: వృషాయమాణః _ ఎద్దువలె ఆచరించు ఇందు9డు

సోమమవృణీత - సోమరనమును వరించెను. తింకదుం9 కేషు-
తోంతిః, గౌ, ఆయుః అను పర్లు గల మూడు యాగములు

160

(తక్షదుకములని పిలవబడుచున్నవ. ఆ యాగముబందడం, నుత
స్య = సిద్దము చేయబడిన సోమరనము యొక్క ఖాగతము చ్చు
ఆపిబత్‌ = తాగను. మఘవా = ధనవంతుడగు అవతల,

టె

సాయకం = బంధకమగు వజాయుధమును, ఆదత్త ౭

ణయ

కరేంచెను, తేనచవ(జేణ - ఆపషజాయుధముతో, అహినాం_ మే
ఘముల మన, (పధమజాః _ మొట్టమొదట ఉతృన్న మైన
మేఘమును, ఆహన్‌ _ హింసించెను॥

వ్యా, వి, వృషాయమాణః _ కర్తు: క్యజ్‌సలోపశ్చ (3-21-11) అను
సూ తముచే క్యజ్‌, అకృత్సార్వథాతుకయోః అను నూత ముచే
దీర్భము, శానచ్‌, ముమాగముల వలన రూప'ద్ధి. సాయకం -
సినోతీతి సాయకః। షిజ్‌ బంధనే అను థధాతువునకు బుల్‌ (ప
త్యయము, అకాదేశము వలన రూపసిద్ధి.

స్వ. వి: వృషాయహపూణ!ః _ అదుపదేశము వలన భాతువునకు ఆంతో
దాత్తము వచ్చుచుండగ క్యబ్‌ (పత్యయాంత ధాతువునకు ఆంతో
దాత్తమేర్పడెను. సాయకం -_ లిత్‌ స్వరము వలన ఆద్య్యుజా త్త
మేర్చడెను.

సం. పా: (4 యదిం|దా హ(న్స ధమ జామహీనామాన్మాయినా మము
నాః పోతమాయాః। ఆతభ్ఫూర్యం జనయ న్హాముషాసం తాదీత్సా
శత్రుం నకిలా వి విత్స॥

ప. పా యత్‌। ఇంద! అహన్‌! (పధమ=జాం। అహీనాం! ఆత్‌। మా
యినాం[1 అమినాః॥! ప] ఉత! మాయాః। అత్‌ సూర్యం! జన
యన్‌! ద్యాం। ఉషాసం]! తాదీత్నా। శత్రుం] న1 కిల] వివిత్స॥

సా భా; ఉత _ అపిచ। హే ఇంద యత్‌ _ యదా, అహీనాం _
ప. షా: అయోదధ్ధాకైఇవ। దుః2ఒమదః] అ; హి] జు హ్వే] వముహార౭్చ్ల వీ
రం। తువి2 బాభం। బుజీషం। న। అతారీత్‌] అస్య] సంజుంగు

తం! వధానాం! సం! రుజుబాః! దపషే! ఇంద శ|తుః॥

ఆ

బుదూనాం మధ్యే, ప్రథటముబజాం-ప బూతృన్నం మేఘం, అహ
టు
5, పతవానస। అత్‌ - తదనంతరం, మాయినాః _. మాదయోపసే
తానా మనునాణాం సంబందినిః] మూయాః, (పొమినాః = (పక
కేణ నాకిత వానస] అనంతరం, సూర్యముషసం _ ఉషః కాలం
జీ య!
దారం - ఆఅకాశంచ, జనయ క్వ య ఉత్పాదయన్‌, అవరక మా
నివారణేన (పకాశయన్‌. వర్త సే। తాదీత్నా = తదానీ మావ
జ జో ప్‌ _ “ sf ఐతే
చకాంధ కారాభావాచ్చత్రుం ఘా తకం వై రిణం, నవి J

ప్‌ల _ తంనలబ్జవాన్‌ ఖలు!

సా. భా. అను, ఉత _ ఇంకనూ! ఓ అంద, య్య - ఎప్పుడైతే,
అహీనాం . మేమముల మధ్యన, [పథమజాం _ మొట్టమొదట
ఉత్పన్నమైన మేఘమును, అహన్‌ _ హింసించితివి, ఆత్‌ _
తరువాత, మాయినాం _- మాయతో కూడిన అసురులకు సంజం
ధించిన మాయలను, [పామినాః _ గొప్పగా నాశనమొనర్చిత ఎ.
అనంతరం _ తరువాత, నసూర్యముషసం_ ఉషః కాల సూరుగని,
దారం _ ఆకాశమును, జనయన్‌ _ ఉత్పాదన చేయుచూ
ఆవరించు మేఘమును నివారించుట ద్వారా (పకాశింపచేయు చూ
వర్త సి_ ఉన్నావు, తావత్నా _ అప్పుడు ఆవరించు అం్యాకారము
కదు గనుక, శత్రుం _ ఘాతకుడై న శ(తువును, నవివితక్వ్నే్మేలు
- నివు దాందలేకున్నా వు.

మాయా శబ్దము [వీహ్యాది గణము లోపరించుట వలన (వ్‌వా
చ్యశ్చ అను (5_ 2-!165) సూ తముచే నుత్వర్జియ ఇని పతరయ
ము విధించబడొను. ఆమినా: _ మీజ్‌ హింసాయాం అను ధా
ఈవునకు మీవాతేర్చిగ మే(7-3_8|)అను సూూతముచే (హ్‌ సము

[711

కటట కయ వే
ve

జీ

వ

ఆను

ము ఉదాత మును

చి
a #8
g®
yay
#3, స
A pe
జన 68
ర
ss hh
ve
0
1 9
శి 4
ED 13
బలె జ
సి
స 9
3, vy
Ps
గ్ల డా
స్రీ
9 4
న
Te)
ఇ ల
స DB
శ్‌
o
జె

పృక్‌ పృధి వ్యాః॥
ప. పా: అహన్‌। వృతం! వృత౭ తరం! వి2.అంసం! ఇందః। వ్యవణ।

అలా

| స్మందాంసిఓిఇవ! కులిశేన! విజవ్భరక్టా! అహిః।

Ye

అసంహెదితో యోమ

వ జె

ఇడా
na

న్‌ వధ

జల్‌
హో

జే
కిశయేన లోకానామావ

ఆ
రా

అటో

కమంధకారదూపం,

టి

లో

సృతతరం - అ
అ లా

భు,

కంరొంణ

బ్‌

కులినేన _

”
లు

, వివృశ్తా - విశేషత స్స
మ్‌ 0

పృ

ప

ఊవరిఊ

థ్‌వ్యాః

జి
ణి

సతి, ఆహిః-వృతః,

ఈ ఐఇందుడు, వజేణ

—

ఇరు మిుం (రక

అను :

షొ
సొ, భా

ఆద

తరం _ గొప్పగా లోకములను

ఎట ద్వారా స్త

ఒర్‌
ఆ,

౨, అక ఆవరిం

ల్‌
ఇల ఆనీ
+

JT ww Dei!

172

పొర బోలుసో, తంవృత్రం = వృతుడను పేరుగల
అనురుని, వ్యంనం = బాహువులు (చేతులు) ఛేదించబడునట్లు
గ, అహన్‌ = హింసించెను. ఇచ్చట దృష్టాంతము == తులి
సన = గొడ్డలిచెత, వవృక్షా = విశేషముగ ఛేదించబడిన,
స్కృంభాంసీవ యం ఎక్షైతే చెట్ల కొమ్మలు శేదించబడునో అట్లు,
తధాసత్‌ = అట్లు. భేదించబడగా, అహిః = వృృతుడు,
పృ ఒవా్యా ఉపరి-భూమి పై భాగమున, ఉపప్పక్‌ = సమీపము

న, సంపృక్షః శేయతే _ భూమిపై పరుండెను. శ్లదించబడిన
కట్టివలె చూమియందు పరుండెను.

వ్యా. వి వృత తరం _ వృతువర్త నే ధాతువునకు స్ఫాయితం చీ
త్యాది నూూతముచే భావార్థములో రక్‌ ప్రత్యయము వలన
వృత శబ్రము ఏర్ప డెను, తృథాతువునకు పచాద్యచ్‌ ప్రత్యయము
వలనరూపనద్ధి. వద్రన- హనశ్చవధః అనుసూూతముచే భావారము
లోఅప్‌ (పత్యయము, తత్సాహ చర్థము వలన హనథాతువునకు
వధా దేశము ఏర్పడినవి, చివరి అకారమునకు ఆతోలోపః ఆను
సూ తముచే లోపము వలన రూపసిద్ధి.

స్వ. విః వృత౭తరం _ పరాదిశ్ళందస బహులం అను సూతముచే
ఉత్తర పదమునకు ఆద్యుదాత్త మేర్చడెను, వ్యంసం _ బహు
వ్రిహౌ పూర్వపద (పకృతి స్వరత్వ ఉదాత్త స్వరిత యోర్యణః
అను సూతముచే స్వరితము ఏర్పడెను వధేన _ ఉదా త్త
నివృత్తి స్వరముచే (పత్యయమునకు (థలోని ఏ కారమునకు)
ఉదాత ము సిద్ధించెను,

సం. పాన (6) అయోద్దేవ ముర్మడ ఆహిజుహేమహా వీరంతువి బాధ

మృజీషం! నాతారీదస్య సమ మృతం విధానాం సంరు జానాః పిపిష
ఇంద శ: తుః॥
సు

173

౯4 లేటు సమో క్‌
ప. పా; అయోదడాఒజవ। దుఃజఒమదః। ఆ! హి! జూబ్వో! మహో.
అ
ల నం =. C0
రం! తువికి.బాధథం! బుజీషం। నః అకారిత్‌! అస్య! అం ౯ +

తిం! వధానాం। సం] రుజానాః! పిపిషే! ఇంద క్షత్రుగ!

సొ, భా. ! దుర్మదః ఎం దుష్టమదో సతో దర్పయు క్రో వృత: అయోడ్డేప
ద్రృరహిజ అవ] ఇంద మాజూ హ్వేహి = ఆహం తపం

ఖలు! కీదృశమిందం! మహావీరం-గుణై గ్కహాన్‌ బూణ్యాశొ రోం యే

తం, తువిబాథం _ బహూనాం బాథకం, బుజీషం = శతూ వొ
మపార్ణకం, అసి _ ఈద్బక సేగం| దడ సంబంధినః మే ఈ

a gr
వధాః సన్ని తేషాం వధానాం, సమ్బతిం _ సంగమం, నాతా- ౯

యూ పూర్వో కో కో దుక్కదస్త రీతుం నానక్యోత్‌। ఇంధదగ తు? = |

“ew కారీ యం హా 3
ళు మైతుకోయన స్వత, ఛా నృకోవ్చతః న హక్‌ అ
డ్‌
ల యా ఎ జ ns
సదిదువీడ తః సన్‌, బుజోనా?ః .. నటీః సంపిపిషి - సమాగం

పష్టవాన్‌, సర్వాన్‌ లోళానా “పవృణ?తో వృతదేహస్యపాతేన నదీ ౫
కూలాని చ్మతత రి వొషాణాదికంచ దూర్తభూత మిత్యర్థః॥

హొ, భా. ఆల్బా : దుర్మదః == చెష్టముదముళో తోనూ, గర్వముతోనూ "౫
డిన పుత్రుడు, అయోడ్డేవ = యుద్ధ వీరులు లేనట్లు, ఇ" *
మాజూహ్వేహి అందుని ఆహ్వానించెనుగద! ఎటువంటి ఇం యై
ని! మహావీరం గుణములతో గ గొప్పవాడైై శార్భముతో కూడిన
వానిన, తువిబాధం = చాలామందిని బాధించువాడు. బుజీమం _
శత్రువులను పార్మదోలువాడు, అస్య _ ఇటువంటి ఇందుగికి
సంబంథింవిన ఏ శతు హింసలు కలవో అ హిసల యొక...
సద్భుతిం = సంగమమును, నాతారీత్‌ _ దుర్మదుడగు వతం

దొాటనేకుంజెను , ఇందశ[తుః _ ఇంధదుని శతువుగాగల ౨

a

తుడు అందునిచే సంహరించజడి నదులందు వడినవాణజె ,

వార్థ. వి; దుహావీరం _ మహాంశ్చాసౌవిరశ్చ అను కర్మథారయ సమా
సములో అన్మహతః సమానాధికరణ (6-8-46) ఇత్యాది సూత
వంపి ఆత్వము ఏర్పడెను (మహత్‌ శబ్రమునకు) తుడువిబాధం_
జాధృవిలోడనే ఆను ధాతువునకు పబాద్యచ్‌ (పత్యయము విధిం
చబడెను, తువిన్చ భూతాన్‌ బాథత ఇతి తువి బాధః।

స దః అయోదాఒజవ _ నవిద్యతే తేయోద్దాస్య అని బహ్మువీహి సమా

సములోన జ్‌ సుభా్యాం అను సూత ముచే ఉత్తరపదాంతో
దాత మేర్ప్చడెను, సమాసాంతవిధి అనిత్యము గనుక, నద కృత
శ్చ (5-4-153) ఆని కప్‌ రాలేదు. తువిబ్యాం - కృదుత్త
డద ప్రకృతి స్వరం (ఉదాత్తం) ఏర్పడెను. సమృతిం _ తా
త్యతౌ (6-2-50) ఆను సూతముచే గతి సంజ్ఞను

శ

ల

ం

పకృతి స్వరమేర్పడెను,

సం వా (7) ఆహహస్తో అప్పతన్య దింరద మాస్య వజ మధి సానౌ

బాయూన! ద్యష్టావ ధి పతి మానం బుభూషన్‌ పురుతా వృతో

“౬ పా; అపాత్‌, అహస, 8] ఆపృతన్యత్‌| ఇందం! అ! అస్య। వ జం!
అధి! సానౌ! జమాన] వృష్టః। వధ్రిః। (ప్రతి2 మానం]బుభూషన్‌।

a ౭ తా! దృతః। అశయత్‌! వికె ఆన ౪11

ప, హొ అహాక్థ ల వబేణ ఛిన్నత్వాన సాద శరహితః, ఆహాన $ ౨ హస ర
ని

హితోవ్చతః ఇంద ముద్దిశ్య

(2)
చ్చత్‌! ద్వేషాధక్యేన బహుధా విద్రోజఒపి యుడ్ధంన పరిత్యక్కవాని
తందః॥। ఆస్య - హస పాదహీ నన్యవ్వతస్య, సానౌ _ పరత
జడా — చ ల a
సాను సదృశే (పాఢస్క_ంధే, ఆది - ఉపరి, వజమా జఘాన _
ఇం|ద బిఅముఖే?న (పకిప్త వాన్‌ ఆశర్ర సాప్‌ యుద్దేచ్బాయాం
a iar) —o యి

దృషాంతః। వృధిః _ ఛిన్నముష్కః పురుషః, వృష్షః = రేతః

సచన సమర్ధ సపృరుషాం తరసన్య, (పతిమానం _ సాదృశ్యం

స!
ంకివ నై వెత: నన్‌, అశయత్‌ _ భూదౌపతితవాన్‌॥

సా. భా. అను ః అపాత్‌ = వ జాయుధముబచే చేదించబడుటచే పాద

|
రహితుడు, ఆహస్త. ఆ హస్త రహిళుడె స వృతుడు ఇం్మదుని
ఉదేకించి, అ్యతనంత = యుదము చేయుటకు ఇచ్చను
ద © వ ధి

పేడర్శ్భించెను. ద్సేషము యొక్క ఆదెకకముచే బహ్ముప్రశార
ములుగ గాయపడినను యుద్ధమును వడలి పెట్టలేదు అన్య =
హస్త పాదములు లేని వృత్రుని యొక్క, సానొ = పరణత నాను
వృతో సమానమగు బలిష్టమగు భుజమునకు, అవి = పై బాగ
మున, వజ మాజమాన జు ఇందుడు అభిముఖముగ వజా

యుధథమును విశచెను. అశక్తుడై ననూ యుథ్ధచ్చప 'లిగి

ఉండుటలో దృష్టాంతము - వధిః = కేదించబడిన వృషణము
(sn)
లు అలవాతు కేక మగరనము లేనివాడు పురుషుడు, వృష్లః క
ణు

2 ఉద్‌ అలి లో

న్‌ రా శ. జవ క 4 , wr
రేతస్సును | వివంయమును సేచనము చేయుటలో సమర్హువగు మరి
ఒ శ ఉం

—_ RI ౯ Cr ot ష్‌ ఇ జబ ఎ Ta
యొక పురుపు*రో పతిమానం = సాముమును, బుమూపా

176

భ్‌

ఎ అపిలాక కలిగినను ఎపెతే అశకుదగు చున్నాడో
(ag) చుడీ
రా

సః = అ వ్యతుడు, పురుతా = ఆనేశానయవము
Fat
బహు[పకారములు గాయపరచబడినవా డె,

జరా ముందు పడిఉంహేను,

పార్‌ బహువీహి నమానము నంధు పొదశబ్రమునకు

ప 6
శ . సె
ఆంతలోపము ధాందనము. అప్పతన్యత _ నుప ఆత్మన: కచ్‌
చ్‌

అ: నూతముడే లంచ్‌ [పతగయము కవ్యథ్వరపృతనస్య అను

లి సు
+ ౭ లలో Ca Pe
నూ తవసపచే అంధంలోవము నల

(కె) సెం వా నదంనభిన్నదుము యాశయానం మహారుహాణాఅతెయం
|

వ. యాశ్చి దం! తోమహినావర్యతి ష్టత్తా సామహి: పత్సు తః
న్‌ అణచి

ఎ వెప వదెర ౧] ఫిన్టుంల అముయా! శయానం: నున: రుహాణాః।
అత! యంతి* ఆవ: యాః; చిత్‌] వృ] మహనా। పరిఒ
pre

a శూ క
ఆచిపత్‌।, తాసాం] ఆహి./ పత్తు" త్రఃలన్స్‌.]] చ్‌
దత్‌ నాం! అహి! సతు తః2ిక్‌, బభూవ!

~

జు ణో
ర ఘా అపముమా అవమాాంపదవా- నం వట్టి
4 en న ర ర దబ స ఇరా. యానం ఎ తతం

177

గచ్చంతి] త(తదృష్టాంతః। భిన్నం-బహుధాభిన్నకూలం, నడనం
సింధుమివ। యధథావృష్టికాలే పభూతా ఆపః నద్యాః కూలంభీ
త్వాతి క్రమ గచ్చంతి తద్వత్‌। _ కీదృశ్య ఆపః। మనోరుహాణాః
నం చిత్త మారోహంత్య.। పురావృతే జీవతి సతికేన నిరు
ధ్ధామే ఘస్థితా ఆపః భూమౌవృష్టా నభవంతి] తదానీం నృణాం
మనః బ్రటక్టితే! మృతేతువృతే నిరోధరహితా ఆపోవృ త శదిరము
ల్లంస్లు పవహంతీ] తదావృష్టిలాభ్రనతు మనుష్యాస్తుష్యం తీత్యర్థః
తదేతదుత్త రార్టేన స్పష్ట క్రియతే! వృ(తఃజీవన దశాయాంమ హినా-
స్వకీయేనమహిమ్నా, యాశ్చిత్‌ _ యాఏవమేే గతా ఆపః,
పర్య తిస్టత్‌ _ పరివృత్య స్థిత వాన్‌, ఆహిర్య (తః మేఘః, తాసా_0
అపాం, పత్చుతఃశీః _ పాదస్యాధఃశ _ యానో బభూవ! యద్య
ప్యపాంపాదోనాస్తి తథాప్యద్భి ర్వ త సాభి అంఘితత్వాత్‌ పాద
స్వాధః శయనము వ పద్యతే॥

సా. భా. అను, అయుయా == ఈ్య్య్వామియందు, శయానం = మర
ణించి పడిఉన్న పృ(తుని. ఆపః = జలములు, అతియంతి-
అతిక్రమించి వెళ్ళుచున్న వి, దృష్టాంతము = భిన్తుం = బహు
విధములుగ శ్రదించబడిన తీరము, నదనం = సిందునదివలె
ఎ్య్టుతే వర్షాకాలము నందు సమ్మద్ధిగ నున్న జలము నదీతీరమును
ఛేదించి అతిక్రమించి పవ్వ్కంచుచున్నదో అట్లు. ఎటువంటి
జలము;మసోరు హాణాః = నరుల యొక్క హృదయమును
ఆధిరోహాంచినవి., పూర్వము వృ(తుడు జీవించియుండగా వాని
చేత ఆడశ్రగించబడినమే ఘమునందు కల జలము భూమియందు
వర్షించలేదు, ఆప్పుడు నరుల మనస్సు బాధను ఆనుఖభ పెంచు
చున్నది. వృతుడు మరణ్‌ంచగా స్వేచ్చను పొందిన జలము

వృత శరీరమును దాటి ప్రవహించున్నప. అప్పుడు వర్గము
కురియుట వలన మనుష్యులు సంతోషమును పొందుచున్నారు
ఈ విషయము ఉత్తరార్థము ద్వారా స్పష్టము చేయబడును.
వృతుడు జీవించియున్న దశలో, మపహినా = తనయొక్క
మహిమచేత, యాశ్చిత్‌ = మేసప్పములో నున్న జలమును,
పర్యతిష్షత్‌ _ అన్ని వైపుల వ్యాపించి యుండెను. అహి£ =
వృతుడు, మేఘము, తాసాం _ నిటియొక్క, పత్సుతఃగీః =
పాదము యొక్క (కిందభాగములో శయనించుచూ, బభూవ _
ఉండెను. “ఎక్సైననూ నీటికి పాదము లేదు. అయిననూ నిరు

వృతుని దాటుటవలన పాదముల వద్ద నయనించుట“ అను
విషయము కుదురును.

వావి: బిన్నం న్‌ రదాభ్యాం నిష్టాతోన: (8-2-42) అను సూత్రము
ఇ తకారమునకు నకారచేశము వచ్చెను. అయుయా _ సుహెం
నులుక్‌ ఆను సూ తముచే సప్తమీ విభక్తికియాస్‌ ఆదేశము
ఏర్పడెను. రుహాణా; _ రుహ్మ్యజ జన్మని పాదుర్భావే అను
ధాతువునకు వ్యతరయముగా శానచ్‌ ప్రత్యయము, కర్తర్రీశేప్‌
పత్యయము వచ్చుచుండగా వ్యత్యయముగా వ ఏర్పడెను, ఆని

రు జీ వి

త్యమాగమ శాసనం ఆను వచనము చేయుగాగమము రాలేదు,

సం. ది. రుహావాః - అదుపదేశమున కంచు అసార్వ భాతురకమునకు
ఆనుదాత్త ము, వికరణ స్వరము వచ్చుచుండగా వ్యత్యయము
గా ధాతంస్వర మేర్చడెను. శయానం _ శీజు సార్వథాతుకే

179

సం. పా; నీచావయా అభవట్వ Ne పృుత్రేందో అస్యా అవ వ ధర్జభార।
ఉత్తరా సూరీధర; పుత్ర అసిద్దాను; శరీ సహ వీ వత్సాన్యాను.॥

a

ప, పాః నీచాజఒవ యా.! అభవత్‌! వృతజపు జా! ఇంద; అస్యా;
అవ। వధ;] జభార। ఉత్‌ ఒతరా! సూ,] అధర్వ పుత్ర; ఆసీత్‌!
దాను 1 శయేః స సహ౭ వత్సా! న! థను! 11

సౌ, భా: వృత్రపుతా - వృత: పక్‌ కోయసారిః మాతు: శీయంమాతొ

వృతపుతా, నీచావయా _ న్యగ్భావం పొప్తా హతాభవత్‌। పుతం

ప్రహారాడకితుం పుత్ర దేహస్యో పరితిశ్చీపతిర్లత వతిత్యర్ధ.! తదా
నీమయ మింద, అస్యా; _- మాళు:, అవ _ అధో భాగే వృత
స్యోపరి, వధ; - హనన సాధనమాయుధం, జభార - పహృత
వాన్‌, తదానీం, సూ; _ మాతా, ఉత్తర _ ఉపరిస్థితాసీత్‌। పుత్ర
వ్రథో భాగసిత ఆసీక్టః: సాచదాను: _ దానవీవృత మాతా,
యే _ మృతాశయనం కృతవతీ! తత దృష్టాంత: ధేను; - లో
ప్రసిజ్ఞాగౌ;, సహవత్సాన _ యథావత్స సహితాశ యనంకరోతి

అంక!

లెని [es

ix

(Ei

సొ, భా. అను: వృ(తపుతా = పృత్రాసురుని తల్లి, నీణావయూా =
ఆధోభాగమును పొందినదై హింసించబడె. పుత్రుని దెబ్బల
నుండి రక్షించుటకై పుత దేహము ౩ పై భాగమున పరుండెను.
తదానిం _ అప్పుడు, ఆయమింద; - = ఇందుడు, అహా -
తల్లియొక్క, ఆవ - [కింద భాగమున వృతునికి పైన, వ్య: -
హింసించుసాధనమగు ఆయుధమును, జబార _ (పయోగించెను
అప్పడు, నూ; _ తల్లి. ఉత్తరా _ పుత దేహముపై ఉండెను.
పృుతశు అధోభాగమున ఉండెను. సాచదాను - దానవస్తీ,
పృతుని తల్లి, శయ _ మ్మతి నొంది శయనించను. ఇచ్చట

180

దృష్టాంతము ధే ధేను: = లోక్మపసద్ధమగు ఆవుదూడతో కూడినది,
ఎశ్లుతే దూడతో కూడినదై శయనించునో అట్లు,

వ్యా. వి, వధః _ హన్యతేఒనేనేతివధః, అసుస్‌ పత్యయము పరము
లో ఉండగా హనధాతువునకు వధాదేశము ఏర్పడెను. జభార ౬
హృ వోర్భ అను సూతముచే హృ జ్‌ ధాతువు హకారమునకు
భ కారము ఏర్పడెను. సూః_ షూజ్‌ (పాణిగర్భ విమోచనే
అను ధాతువునకు కప్ప అను సూత్రముచే క్విప్‌ ప్రత్యయము
దానికి లోపము ఏర్పడెను (సూతే గర్భం విముంచతీ తిసూ,
మాతా) దానుః _ దో అవ ఖండనే అను థధాతువునకు దాభా
భ్యాం నుః (3-82) అను ఉణాది సూత్రముచే నుపత్యయము
వలన రూవసిద్ది. శయే _ లటొనందు లోపస్త ఆత్మనే పదేసు
(7-1-41) అను సూతము చేత లోపము, శీజ్‌ ధాతువునకు
గుణ, అయాదేశములు చేయుట వలన రూపసిద్ధి.

నం. పా; (10) అతిష్టం తీనామని వేశనా నాం కాష్టానాం మద్యేని హి
తం శరీరం] వృతస్య నిణ్యం విచరం త్యాపోదీర్షం తమ ఆశయ
దింద శత్రుః

ప. పౌ: అతిష ష్టం తీనాం! ఆవ్‌జఒ వేశ నానాం! కాషానొం। మ్య! నిఒస్‌ొ
క్ష
తం। శరీరం! వృతస్యః నిణ్యం] వి! చరంతి! ఆపః। దీర్ష ౦1 త
మః! ఆ! ఆశయత్‌! ఇంద శతు:

త్త
వ

రౌ, ః వృత స్యశరీర మాపో విచరంతి _ విశేషేణో పర్యాక్రమ్య
(పవహంతి। కీదృశంశరీరం। నిణ్యం _ నిర్నామధేయం, అప్పు
మగ్నత్వేన గూ వాఢత్వాత్త దీయం నామనకేనా పిజ్ఞాయతే, ఏత

ద స్పష్ట క్రియతే, కాష్రానాం- అపాంమథధ్యె, నిహితం - నిక్షిప్తం,

మ,

181

కీదృశానాం కాష్టానాం] అతిష్టం తీనాం = స్థితిరహితానాం, అని
'వేశనానాం - ఉపవేశన రహితానాం, (ప్రవహణ స్వభావత్వాదే
చతాసాం మనుష్యవన్న క్వాపిస్టితిః నంభవతి! ఇంద శ తుః-వ్న
(త: జలమధ్యే శరీరే పకిప్తేసతి, దీర్ద ంతమ; = దీర్చం నిదా
త్మకం మరణం యథా భవతి తథా, అఆశయత్‌ _ సర్వతః పతి
తవాన్‌॥

సా. ఖా. అను; వృ్మతస్య శరీరమాపో విచరంతి = వృతుని శరిరం పై
మకేషముగ ఆక్రమించి జలము (వ్రహించుచున్నడి కడ్భశం
శరిరం = ఎటువంటి శరిరమును। నిణ్యం = నిర్‌ ఆను పేరుగల

నీటియుదు మునుగుట వలన, గోప్యముగ నుండుట వలన అశ
ద్‌రము యొక్క పేరు ఎవరిచేత తెలునుకొనబడలేదు, ఈ విప.
యము స్పష్టము చేయబడును. కాష్టానాం = నీటి నుధ్యన, ఉంచ
ఇుడినది।; ఎటువంటి నీటమధ్యన। అతిస్టంతీనాం = నిలకశలే ఎవి
ఆనివేశనానాం = స్రిమితముగ ఒకచోట ఉండనివి, (ప్రవహించు
స్వ భావమున్నందున నీటికి మనుమ్యులవలె ఒకచోటస్టితి ఉండదు
ఇం[దశతుః =వృతుని శరీరము జలమధ్యమందు పకిప్పము
వేయగా! దీర్హంత మః = న్నిదాత్మకమగు మరణము ఎట్లు సంభ-
వించునో అట్లు, ఆశయత్‌ = పడిఉండెను

నార. ప: అఆనసివేశనానాం _ నివిశంతే ౬ స్మిన్ని తినివెశనం స్థానం,
కరణాధికరణవోశ్చ అనుసూ తముచే అధికరణార్థములో లు_ట్‌!
తానికి అనాదేశము వచ్చెను,

వ- వ. ఆవు వేశానానాం_ బహువీహి నమానములో నజ్‌ సుభార్థంఅను
నూ(తముచేఉత్త రపదాంతోవాత్త ము ఎద్పడెను, నిహితం... గతిరకు

182

("a
wa
థ్‌

ర్‌

ఏ న్మూతముచే గతిసంజ్ఞను పొందిన దానికి (సి (పకృతి

నం, హః (11) దానవత్సీ రహిగోపా ఆతిస్టన్ని రుద్దా అపః పబభినేవ,
గావః] అపాం బిలమపిహితం యదా సీద్వ (త్రం జఘన్వా అప

ప పొ దాస౭పత్తుః। అహి౬ గోపొ!। అతిస్టన్‌] నిజరుద్భాః! అప।।
ణే
పనినాఒలఅవ। గొవః। అపాం! బిలం! ఆపి హితం| యత్‌! ఆ
జె

త్‌! వృతం! జమన్వాన్‌! ఆప! త] వవార॥

సా. భా; దాసపత్నిః _ దాసోవిక్యో పక్షపణహేతుర్వ(త్రః పతిః స్వామీ
ఇవా పామ పొంతాదాసపత్స్ని:, అతషఏవాహి గోపొ; _ అహిర్య
'తో గోపారకకః యాసాంతాః।; గోపనం నామస్వచ్చందేన యధథాన
పవహంతి తధాని రోధనం! ఏతదేవ స్పష్ట క్రియతే! ఆపోనిరుద్ధా
అతిష్టన్నితి। త తదృష్టాంతః। పణినేవ గావః _ పణినామకో౭ను
రగా అపహృత్య బితే స్టాపయిత్వా బిలద్వార మాచ్చాద్య యధా
ని రుద్ధవాం స్త ధేత్యర్థః! అపాంయద్బిలం - (పవణ ద్వారం?
అప హితం _ వృ్మతేణ నిరుద్ద షూసీత్‌, తద్చిలం _ [పవహణ
యు అ
ద్వారం, వృతం జమన్వాన్‌ - హతవాస్‌, ఇం దోఒపవవార _
ఆపవృతమ కరోత్‌, వృత కృతమపాం నిరోధ మవ హృతవాన్‌॥

సా. భా. అను చొసపత్సీః = కమును భీణింప చేయుటకు హేతు
దగు వృత్రుని యజమానిగాగల జలము, అతఏవాహిగోపొ, _ వృ

$3

బడుచున్నది. అపోనిరుద్ధా అతిస్టన్‌ = నీరు అడ్డగించబడి
ఉండెను. దృష్టాంతము -- పణినేవగావః = పణియను పేరు
గల అసురుడు గోవులను అపహరించి బిలమునందుంచి బిల
ద్వారమును మూసి ఎక్లైజే నిరోధించెనో అట్లు అని యర్థము.
అపాంయద్బిలం = నీరు ప్రవహించు ద్వారము, అపిహితం =
వృతునిచే నిరోధించబడెనో, తద్బిలం _ ఆ ద్వారమును. వతు
ని, జఘన్వాన్‌ _ హింసింనిన ఇందుడు, అపవ వార - నిరోధ
మును తొలగించెను. వృత్రుడు చేసిన నీటియొక్క అడ్డగింపు
ను తొలగించెను,

వ్యా. వి; దాసపత్నీ: ._ దను ఉపక్షయే అను ధాతువునకు పచాద్యచ్‌
(ప్రత్యయము, వృద్ధి ఏర్పడెను దాస; పతిర్యాసాం అను బహు
(వహీ సమాసములో విభాషా సపూర్యస్య 4-1-84 అను సూ
(తముచే జీవ దానితో కూడా పతి శబ్దములోని ఇకారమునకు
నకారము వలన రూపసిద్ధి అహిగోపాః _ గుపూరక్షణే అను
ధాతువునకు ఆయాదయ ఆర్థధాతుకేవా (8-1-81) అను నూత
ముచే ఆయ్మపత్యయము, అనంతరము క్విప్‌ పత్యయము(సర్య
లోపి) అతోలోప:, వేరపృక్తలో పాద్వలిలో పోవలీ యాన్‌ (6-_
1-66) ఆను సూ తముచే మొదట యకార లోపము వచ్చును.
ఇచ్చట యలోపమునకు స్థానివద్భావమున పదాంత ద్విర్వచన
ఆత్యాది సూత్రముచే నిషేధించబడినది నిరుద్ధాః - రుధిర్‌,
ఆవరణే అను థాతువునకు కృ ప్రత్యయము విధించబడెను
దానికి ఘషస్త థోర్థోకె ధ; (8.2.40 ) అను సూత్రముచే
థకారము ఏర్పడెను,

సప. వి; దానపత్సి, _ బహువ్రీహి సమానము నందు పూర్వపద పకృతి

184

స్వరము (ఊదాత్తం) ఎఏర్పడెను. నిరుద్ధాః = గతిరనంత రః
అను సూతముచే గతి సంజ్ఞను పొందినదానికి (పకృతి స్వర

నం, పొ: (12) ఆశ్యో వారో అభవస్తదిందసృకే యజ (పత్యహ
నేవ ఏకః] అజయోగా ఆజయః శూర సోమమవా సృజః సర్హవే
సప్త సింధ్రూన్‌!1

క్‌

పా అశ్వ్యః[ వార] అభవ: తత్‌ ఇంద్ర సృకేః యత। త్వా!
(పతిఒఆ హన్స్‌ దేవః। ఏక! అజయః। గా! అజయః] శూర।
సోమం] అవ। అ సృజః। సర్తవే] సప్త] సింధూన్‌॥

సౌ, భా: నృకే _వజే, దేవ్యః _ దీప్యమాన, సర్యాయుధ కుశల;, ఏక;-
అద్వితీయ వృత, యత్‌ యదా, త్వా = త్వాం, (పత్యహన్‌.
(పతికూలత్వేనపహృతవాన్‌, తత్‌ _ తదానీం, త్వమశో్వోూ
వార: _ అశ్వసంబంధీవాల:, అభవ:] యథాశ్వస్యవాలోఒనాయా
సేన మక్షి కాదీన్ని వారయతి తద్వద్వ ఎత మగణ యిత్వా
నిరాకృత వానిత్యర్థ:। కించగా: _ పణినాపహృతా,, త్వమజయః_
జితనాన్‌, హే శూర _ శౌర్య యుక్తేంద సోమమజయ] _
జితవాన్‌, సస్త్రసింధూన్‌ _ ఇమంమే గంగేయమునే(10_75-5)
అత్య స్యామృచ్యా మ్నాతా గంగా ద్య: సప్త! సంఖ్యాకానదీ:,
సర్తవే _ సర్తుం |[పవాహరూపేణగంతుం, ఆవాస్ళకః; _ త్యక్త
వాస్‌, వృత కృతం (పవాహ నిరోధం నిరాకృతవాని- త్యర్థ:॥

సౌ. ఖా. అను; సృకే వజాయుథము, దేవ. _ (పకాశించువాడు,
నకలాయుధములను ప్రయోగించుటలో కుశలుడు, ఏక, _ అద్వి
తియుడగు ప్ఫతుడు, యత్‌ _ ఎప్పుడు, త్వా - నిన్ను, (పత్య

185

హన్‌ _ వ్యతిరేక భావనతో ఎదుర్కొనెనో, తత్‌ = అప్పుడు,
త్వమశో[్వ వార: -_ అశ్వమునకు చెందిన తోక వలె అయినావు,
ఎక్లైకే అశ్వము రాబుక్ళు తోక సులభముగా కీటకాదులను నివా
రించునో అట్లు వృతుని లెక్కచేయక ఇందుడు నిరాకరించెనని
యర్థము. కించ - ఇంకనూ, గా: ౬ పణయను అనురునిచే
అపహరించబడిన గోవులను, త్యమజయ్‌ా, _ పొందితివి. హే
శూర _ శౌళట్యముతో కూడిన ఇంద! సోమమజయ: - సోమ
రసమును పొందితివి సప్త సింధూన్‌ - ఇమంమే గంగేయము
నే అను మంత్చ నందు ప్రతిపాదించబడిన గంగాది విడు
నదులను, సర్హవే - ప్రవాహ రూపముగ వెళ్ళుటకు, అవా
సృజ: _ వదలి పెట్టితివి, వృ(త్రుడు చేసిన ప్రవాహ నిరోథమును
తొలగించెనని యర్థము,

వ్యా. వి: ఆశ్వర్థః = అశ్వేభవః, భవేఛందసి అనుసూ[తముచే యత్‌
(ప్రత్యయము ఏర్పడెను, వారః _ వారయతిదంశమ శకానితి వారః
పచాద్యచ్‌ (ప్రత్యయము, కపిలకాది గణములోపఠించుట వలన
లత్య వికల్ప మేర్పడెను. సర్హ వే. తుమర్తే సెసేన్‌ అను నూ త-
ముచే తవేన్‌, (ప్రత్యయము విధించబడెను.

స్వ. వి, అశ్వ్యః- యతోనావః అను నూ(తముచే అద్యుదాత్తం ఏర్ప -
డెను. వారః-వృషాది వలన అద్యుదాత్త మేర్ప్చడెను. ప్రత్యహన్‌-
యద్యత్తాన్నిత్యం అను న్యూత్రముచే నిఘాత (ప్రతిషేథము,
తిజిచోదాత్తవతి అను సూత్రముచే గతి సంజ్ఞను పొందిన దానిక

అనుదాత్త మేర్పడెను.

186

సల. పా. (1కి) నామ్మై విద్యున్నత న్యతుః సషేథనయాం మిహమ
కిరద్రాందునించ! ఇందశ్చయ ద్యుయుధథాతే అహిశ్చో తాపరీ

Pp బ్బ జు శ జీ ణ్‌ ఇ శ్ర ¥ Pal జ్‌ చా,
స పా నతన; ది మత్‌! ప. సెసవ! న యాం! మిహం।
శక మే లి
ఆపవరత్‌! (హాదునిం। చ। న చీ యత్‌'యుయుధథాతే ఇతి;

హః చ) ఊత! అపరీభ్యః। చుపు 2 వా ।వి। జిగా

హె భా; ఇందదంని మెద్దుం వృతోయాగ్సా ద్యుదాదీన్‌ మాయయా నిర్మి త-
వాస్‌ తేసర్వేప్యేనం నిషేద్ధునుశ క్రాః। సో౭.యమర్థోజ నేన మం-
తతో చ్యతే! అస్క్మై - ఇంధ్రార్థం నిర్మితా, విద్యున్న సి ప్‌
- ఇరచం న్నపొప్పోత్‌।; తధా తన్యతు?-. -గర్జనం, యాంమిహం
- సెచనంయాం శకం ఆకిరత్‌ _ వృతో వికిప్త వాస్‌ సొపివృష్టిః

a
వాన్‌ సాపిన సీషేఛ, ఇం. దశ్చాహిశ్చ - అంద వృ(తావు భావపి,
యత్‌ _ యదా, యుయుధాతే _ యుద్ధం కృతవంతౌ, తదానీం_
డయోన |పాప్తా ఇతి పూర్వ తాన్వయః। ఉత _ ఆసేచ,
మఘవా - థనవా నింద, ఆపరీభ్యః, _ అపరా భ్యః, ఆన్యాసామ
పవృ త నిర్మితా నాంమాయానాం సకాశాత్‌, విజిగ్యే - విశేషేణ

=

బతవాని॥।

సా, భా. అను: ఇందుని ఆడ్డగించుటకు వృత్రుడు ప్‌ విద్యుత్‌ మొదట
గు వాటిని మాయతో నిర్మించెనో అవన్నియు కూడా ఇం ముని
నిషేథధించలేక పోయినవి, ఆసె స్కై = ఇం్మదుని కొరకు నిర్మించిన,
విదు్యున్న సిషేధ = విద్యుత్‌ ఇర్మదుని పొందలేక పోయెను,
తధా = అపు, తన్యతుః = గర్జనము, యాంమిహం =

187

సేచనముసు, ఏ వర్షమును, అకిరశ్ర = వృత్రుడు వదలి పెళ్లై
నోఆ వర్షముకూడ, నసిషేధ = ఇందుని ఎదుర్కొనలేక
పోయెను, [హాదునించ = వృకునిచే ప్రయోగించబడిన పిడుగు
కూడా ఇందుని చేరలేదు. ఇందాశ్చాహిశ్చ = ఇంద్రవృతు
లిరువురు, యత్‌ = ఎప్పుడు, యుయుధాతే = యుద్ధమును
చేసరో, తదానీం = అప్పుడు విద్యుత్‌ మొదలగునవి ఇందుని
చేరలేదు, ఉత = ఇంకనూ, మఘవా = థనవంతుడగు
ఇండుడు, అపరీభ్యః = వృతునిచే నిర్మించబడిన ఇతర
మాయల బారి నుండి, విజిగ్యే _ తప్పించుకొని జయమును
పొందెను.

వ్యా, వి; సిషేథ _ షీధుగత్యాం అను ధాతువునకు లిట్‌ (పథమ
పురుష ఏకవచనము. మిహం - మిహనేచనే అను థాతువునకు
క్విష్ప అను సూతముచే క్విప్‌ ప్రత్యయము ఏర్పడెను, క్విప్‌
సర్వలోపి అకిరత్‌ _ క్యూవికేపే ఆను ధాతువునకు తుదాదిభ్యః
శద్ధాః అను సూతముచే శ(పత్యయము, బూత ఇతోః అను
సూతముచే ఇత్వము అడాగమము వలన, లజ్‌ పథమ పురుష
ఏకవచన రూపం ఏర్చడెను.

న్వ. వి; యుయుభాతే _ యుధసంప్రహారే అను థధాతువునకు లిట్‌లో
(ప్రత్యయ స్వరం ఏర్పడెను,

సం, పా; (14) అహేర్యా తారం కమపశ్రి ఇంద హృదియత్తే జఘ్ను
షోఖీరగచ్చత్‌] నవచ యన్నవతథిం చస వంతి? శ్యనో నభీతో ఆత
రోరజాంసి॥

1 ప్ర

ప. పో ఆహేః। యారారం! కం, అఆపశ్యః। ఇంద! హృధ] యత్‌! తే।
జమహ్నుషః! జః ఆగచ్చత్‌] నవ] చ! యత్‌! నవతిం! చ!

సవుతిః। శేంచం। న] ఫీత:! ఆతర:1 రజాంసీ!!

= కం 5p లం ల మ ఛ్‌ అరల వడ చద టల వ సడ బు ల్లో
సా, భా! హే ఇకాడ! జఫర్మన! _ వృతం హతవతస్తృవ హృది చిత్తే,
య్య - యది, ఖరగచాత్‌న _ హచదానస్నీతి బుద్దాకభయం
హాసు యాత, తరి ఆహౌ; వృతస్య, దబా తారం- హంతొరం,

అ భు లే
వదముపశం; _ త్వత్తొకిన్యం కంపురుషం చృష్టవాన నసి! తాదృశస్య

సీ ఇ

చరువం తరస్యాభావాన్మాఘాత్త వ జయమిత్యర్థ:! యద్యస్మా
త్కారణాకత్వం, నవచనవతించ స్రవంతి: _ ఏకోనశత సంఖ్యాక
కా పహాడ్‌, (పాప్య, రజాంసి _ త్యత్రత్యాన్యుదకాని,
ఆతం-కిర్రవానపి, తత దృష్టాంత.! శ్యేనోన_శ్యేననాముకోబ లవాన్‌

వకివ దూదగమనాత వ చ్రయుమాపీదితి గమ్యతే! తదరుం
pene)

సా. భా. అను: హే ఇంద - ఓ ఇందుడా!, ఆఫు షః! = వృ(త్రుని
సంహరించిన నీ యొక్క, హృది - హృదయమందు, యత్‌ _
ఒక వేళ, టరగచ్చతిన _ సంహరించితినని ఆలోచనతో భయము
కలిగివచో, తర్శి ఆహే! వృతుని, యాతారం _ సంహరించిన,
కమపశ్య: - ని కంకు మరి యొక పురుషుని దర్శించితివా!
అటువంటి వేరొక వరుషుడు లేడు కనుక నివు భయపడవలసిన
అవసరము లేదని యర్థము, ఈ కారణము వలన నీవు, నవచన
వతించ సవంతీ:.(99)_| పవహించు నదులను పొంది, రజాంసి
_ అచ్చట నున్న జలములను, అతరా: _ దాటితిని. ఇచ్చట
దృష్టాంతము శ్యేనోన _ శ్యేనమను పేరుగల బలవంతుడగు పక్షి
దలె దూరము పయనించుట వలన నీకు భయము కలిగెనని

189

తెలియు చున్నది, అటువంటి భయము వలదు అని అభ
[పాయము.

వ్యా. వి: హృది _ పద్దన్నోమాస్‌ ఇత్మాది సూత్రముచే హృదయ నరు
మునకు హృదాదేశము ఏర్పడెను. జఘ్నుష; = హన ధాతు
వునకు లిటః క్వసుః అను సూూత్రముచే క్వను ప్రత్య భయము,
ష ప్రైకవచనములో వసోః సంపసారణం అను సూతముచే
సంప్రసారణము, శాసివసిఘసీనాంచ అను సూతముచే షత్వము
నకారమునకు ఏర్పడుటవలన రూపసిద్ధి. (స్రవంతి; = సుగతొ
అను ధాతువుసకు శప్‌ శ్యనోర్నిత్యం (7-1-81) అను సూత్రము
చే నుమాగమము ఏర్భడెను,

స్వ. వి; హృది = ఊడచ మిత్యాది నూతముచే సప్తమీ విభిక్సికి
ఉదాత్త మేర్పడెను. ,సవంతీ:_ ఇచ్చట విధించబడిన శప్‌ పిత్‌
గనుక అనుదాత్తం వచ్చెను. శతృ్మ్రత్యయముల సార్వథాతు
కము గనుక ఆదుదాత్త మేర్చ డెను.

నం. పా (15) అందోయాతోక.వసీ తస్యరాజా శమన్య చశృ్ళంగిణో
వృజబాహు1 సేదు రాజాక్షయతి చరణీనామరాన్ననేమి: వరి
తాబభూవ॥

ప. పొః అంద; రాత! అవజఒసతస్య! రాజా శమన్య] చ] శృంగ
ఇ] వృజఒబాహుః] సః అజ్ఞ ఊం ఇతి! రాజా; కయతి, చర్ష
అీనాం! అరాన్‌! న] నేమిః। పరి! తొ! బభూవ॥

సా, భా; వజబాహు: _ ఇందః శత్రౌహతే సతినిః సపత్ళో భూక్వా
యాతః గచ్చత: జంగమ స్య, ఆవసితస్య = ఏకతె వసితస్య
ww
స్థావరస్య, శమస్య _ శాంతస్య శృంగ రాహిత్యేన (ప్రహరణాదావ
(ప వృత త్త స్యాశ్వగర్ణభా, దేః శృంగిణుః | శృంగోపే తస్కోోగస్య

199

మీహిపి బలిపర్లా దేశ్ళ, కాజూభూత్‌] సేధుః.సేఏవేందః, చర్భణీ
నాంంమనుష్యతాం రొజాభూత్వా. కయతి. నివసతి, తొ _ తాని
పూర్వోక్షానిజంగంమాపినిసర్వాణి, పరిబభూవంవ్యాప్ప వాన్‌! తృత
చృష్టాంత।ఆరాన్ని నేమిః-యభారథ చక్రస్య్థ పరితోవర్హమానానే
మరరాన్నా భౌక-లితాన్‌ కాష్టవస “షాన్‌ వ్యాప్నోతి తద్వత్‌॥

సో. భా. అను : వృజబొాహుః = అంగదుడు పృత్రుడు సంహరించబడగా
శత్రువులు లేని వాజై, యాతః = సంచరించు జంగమము లకు
(పాణులకు) అవసితస్య ఆ ఫలే చోట ఊన్న స్థావరములకు...
(పర్వతాదులకు శనుస్య == కౌంతముగా నున్న, కొమ్మలు లేక
పొవ్పుటచే పాట్టాటలలో పొల్లొనని అశ్వగర్థ భాదులకు. శృంగిణుః
= కొమ్ములను కలిగిన ఉగ స్వభావము గల దున్నపోతుగదెలు
“మొదలగు వాటికి, రాజుభూత్‌ = రాజయ్యెను! సేదుః = ఆ
ఇందుడే, చర్షణీనాం ఆ మనుష్యులకు రాజయ్య, కీయత్‌ =
నివసించు ౪ చున్నాడు. తా = పూర్వము పేర్కొ సస జంగమాదు.
అను అన్నింటిని, పరిబభూవ == ప్యాపించి యుండెను. ఇచ్చట
దృష్టాంతము అరాన్ననెమిః ఇ రథ చక్రమునకు చుట్టూ ఉన్న
చటము మధ్య భాగములో కాష విశేషములను (కొయ్యలను)
ఎట్లు వ్యాపించునో అట్లు,

వ్యా, వః యాతః = యాప్రాపణే అను ధాతువునకు లట్‌లో శతృ
(పత్యయము విధి ంచబడిను. నః. సోఒచిలోపే చేత్సాద పూర.
ణం అను సూతమువే సంహితలో ను పత్యయలోపము ఏర్ప డెను.
జా-తాని శెశ్ళంద సిబహులం అనుస్తూతమువచే 'శి లోపము
ఏర్పజెను,

గ్య. వి; యాతః -సావేశా చస్తృతియా దిర్వి భక్తః అను స్నూతముబే

ల శారు వ
A త ముం న ను,
1 pe) అవి ల

.

జ నహ ఆల్‌

ఉష. సూక్తము. కకక

స్టే

బి

హవామేన న ఉపోవ్వుచ్చా దుహితస్థపః। నహదుర్రమ్మేన
తావి భావరి రాయా దేవి దాస్యలతీ!!

ప. పా, సహః। వామేన! నః। ఉష, వి! ఉచ్చ! దుహిడః దివః। సహ!
ద్యుమ్నేన! బృహతా। పిభం2వరి! రాయా। దేవీ! దాస్వత॥

సొ, భా: హేదుహితః దృ్యుదేవతాయాః పుత్ర, ఉపః ఉషః కాబదెవ తే
వామేన - ధనేనసహ, వచ్చ - (ప్రభాతంకురు
ఉస్పదేవతే, బృహతా - (ప్రభూజేన, డ్యుమ్మేన
శూడేవి। తందాస్పతి అ దానయు క్రాసతీ,
న థనెన సహవ్వ్యు ళ్ళ!

సొ, భా. అను, హేదుహతః = ద్యుదదతయొర్భు పుతి, ఊషఃక =

జో | Creed to ళో ల న పల
క్రీ ఉష, చాలని, నీక జ మా కొరకు, వామేాస -- థనుతముు

ళు

శ

/..
ఛీ

కూడి, వుర్చచ్భ = ప్రభాతమును (వెలుగు కలుగడైయ

విభావరి = ఓ ఉషాదెవత, బృహతా _ సమృద్ధిగ, ద్యుమ్మేన =
ఉట

ఆన్నముతోకూడి, వ్యుచ్చ - (పాత; కాలమును కలుగకేయుము,

స్రజేవీ _ ఓ దేవి, త్వం _ నీవు, దాస్వతీ దానము చేయ

దలచిన దానివై, రాయా _ పశు రూపమగు ధనముతో పొటు

(ప్రభాతమును కలుగజేయుము.

వ్యా, వి: విభావరి _ భాదీప్తా అను ధొతువునకు ఆతోమసిన్‌ అను
సూత్రముచే వనిస్‌ (ప్రత్యయము, వనోరచ అను సూతముచే
జిప్‌, దానితో పాటు నశారమ్హ నకు లేపా దేశము, సంబోధన
(ప్రథమా విభక్షిలో హస్తము ఏర్సడెను. దావ్యతీ _ డుణా

(

ధక ఇ fl wf లో తో య అన్నం అన్న ఇల్‌ _ న్‌
దానే కాశువ్తనకు బానారములో అనుస (పతయ ము తదచాం
వ | న్‌

-

192

సంలు 5.2 - 94) ఆను సూత్రముచే మతుజ్‌,

అక త తా os
నేసిన త మట్‌ (
ర ఈ ల

పూదువపథాయాః అను సూతముచే యకారమునకు వకారము,

ఉగితశ్చ ఆను సూతముచే జీప్‌ వలన రూవసిద్ది.

స ప్‌: దుహితర్థివః = నుబామం తితే వరాం గవత్స రె ఆను చోటు

అగ

పరమపిచ్భందసి (2.1.2) అను వచనము వలన దివః ఆను
నది పూర్వాంగవద్భావము వలన అ మంతి తస్యచ అను సూత
ముచే షష్టీ, ఆ మంతిత సముదాయమునకు అష్టమికంసర్వా
ను దాత్త మేర్చడెను. బృహతా _ బృహన్మహతో రుప సంఖ్యా
చం అను వచనముచే విభక్తి (తా) ఉదాత్త మేర్చడెను.

సం. పొ; (2) అశ్వావతిర్లొమతిర్విశ్వ నువిడో భూరి చ్యవంత వస్త వే!
చ

దిరయ [వతిమా సూనృతా ఉఊషశ్చోద రాభ్రమ మభూనాం॥

ప, సొ; అశ్వఒవతీః। గోజమతీః విశ్వ2.సువిద:। భూరి] చ్యవంత ।

వస్త వే] ఉత్‌! ఈరయ। పతిః షూ] సూనృతా:। ఉష:॥ చోద।

నాథ: మమహోనాం॥

సౌ, భా, అశ్వావతీ: _ బహ్యుశ్యో పేతా:, గోమతీ: _ బహుభిర్గొభిర్యు

మా, విస్యనువిద:; ల కృక్స్నస్య ధనస్యనుస్టు లంభయి త్య
ఊషో దేవతే వస్త వే - ప్రజానాం నివాసాయ, భూరి పభూతం
యభాభవతితథధా, చ్యవంత - (పొపా.। హేఉపోాదేవతే మాపతి..
మాముద్దిశ్య, సూనృతా: - (పియహితవాచ:, ఉదీరయ _

యాహి] మఘోనాం _ ధనవతాం సంబంధి, రాధ; _ థనం,

[ఈ]

సొ, భా. అను: అళ్వావతీః = అనేకా శ్వముఐతో క 2 చుతీల 2
బహు సంబ్యాకములగు గోవుల తోకూడి, విశ్వనువివ! = ర్ల
మగు ధనమును చక్కగ కలుగ జ్రయు ఉషాపవత, వస్తవే =
(పజల నివాసముకొరకు, భూరి = సమృద్ధిని కలుగ్వ్యాయు
నట్లుండెను. హేఉషోదేవతే = ఓ ఉషాదేవత, మా(పతి =
నన్ను ఉద్దేశించి. సూనృతాః = (ప్రియమైన హితవాక్కులను,
ఉదీరయ" = చెప్పుము, మ ఘోనాః = ధనవంతులకు సంబం

ధించిన, రాధః = ధనముసు, చోద = మాకొరకు అవ్వుము.

వ్యా. వి; అశ్వావతీః: -_ మం తేసోమా శ్వేందియ విశ్యదేవస్యమతో
(6-3-131, అను సూత్రముచే పూర్వపదమునకు దీర ము_ వౌ
ఛందసిఅనుసూత్రముచే పాక్షికముగాపూర్వ సవర్ణ దీర్హ నిషేధము
చేయుటవలన పూర్వ సవర్ణ దీర ర మేర్చడెను. చ్యవంత -చ్యుజ్‌

గతౌ అను ధాతువృనకు లజ్‌లో బహులం ఛందస్యమాజ్‌
యోగేఒపి ఆను సూతముచే అడాగమము రాలేదు.వ స్తృవే-
వసనివాసే ఆను ధాతువునకు తుమర్దేసే సేన్‌ అను నూత్రముచే

తవేన్‌ పత్యయము విదించబడెను. ఈరయ - ఈరగతౌకంప

నచ అను థాతువృనకు హేతుమణిచ్‌ విధించబడెను. చోద-_
బద సంచోదనే అను ధాతువు చురాది గణములోనిది, లోట్‌
నందు ఛందన్యుభ యథా ఆను సూ[తముచే శస్‌ పత్యయము
బద్ధధాటుక మై నందున కేరనిటి అమ సూూశముచే ణి లోపము

లో
(త
an
ద్‌
¥

a
tn
లా
హొ
లో
pM
గ్‌
Gr
గా

క్ర అనుదాత్త ము వచ్చుచుండగా
భాతునంచము , జ వితము ఏర్వ డెను,

సం. పా; (క) ఉహసోషా ఉచ్చా-శ్చను దేవీ జీరా తధానాం) రే
అస్యా అసరణేదు దధిరే సముద్రే న్మశవస్యవః॥

Lyd

ఏ హొ: ఉవాస! ఉషా, ఉచ్చా్యా] చ| ను జేపీ, జీరా: రధానాం!
న

యీ! అస్యాః। అజ చరకోషు! దథిరి! సము| దే! న] శవ

సో, భా ఉషాదేవ్యువాస! పుఠరానివానమకరోత్‌! (ప్రభాతం కృతవతీత్య
ర్జః1 చను - అద్యాప, ఉచ్చాత్‌ = వ్యుచ్చతి పభాతం కరోతి!
కీద్భశీ జేవీ రథానాం జీరా _ చరయ తీ, ఉషః కాలేహి రభాః

+ షీ
పేర్యంతే! అసార్ధః = ఉవసః, ఆచరణేసు _ అగమనేషు, యే.

రథాః. దృధిరే _ వృతాః సజ్జ కృతాభవంతి, తేషాం రభోనామిత

పూర్వ ణా నయ] ర్‌ు పేరణే దృష్టాంతః య (శవస్యవ వః. ధన

కామా:, సము[దేన _ యధా సముద మధ్యే నావః సజ్జీ కృత్య
పరయంతి తడాత్‌!

లా,

నో

హొ, భా. ఆను: ఉషావేవ్యువాస = పూర్వము ఉషాదేప నివాసము
చేసేను. (ప్రభాతమును కలుగచెసేనని యర్థము. చను =

ఇప్పటికి, ఉచ్చా త్‌ _ (పభాతమును వలుగ చేయుచున్న ది, క్ష
దృశ్‌డ్రవి = ఎటువంటి జ్ఞవిః రథానాంజీరా = దధ్ర్ధముతను
ఎమ

(పేరేపించునది. ఉశాష:లమందు రధములు (పేరేపించబడు
చున్నవి ఆస్వ్యాః _ ఉప:జ్రవి యొక్క. ఆఅఆచరణోషు . ఆగమ
చములచు మే. ఏ రథములు, దిరే _ ఢరించబడినవి,
ధ్రములు (పేరేపించబడినవని అన్వయ
షు ఇచ్చట ్వష్టాంత త్రము, (శవస్యవః. ధనమును కోరువారు,
తే సమ్ముద మధ్యమున ఓడలను సిద్ధముచేసి

న్‌

రో (వ్యా ౧పారము కొరకు) అట్టు.

టో
ak
es
(శ
ల
ర

దాగా వి ఉవాస . వసనివానే అను థాతువునకు ఇల్‌ (ప్రత్యయము
పరములో ఉండగా లిట్మభ్యాస స్యోభయేషాం (6.1.17) అను

ఇ

సూ త్రముచే అభ్యానమునకు సంప్రసారణము వలన ఉఊకార

మేర్పడను. ఉచ్చాత్‌ _ లటిలో అడాగ గందం. అతన్చలొో ప
అను సూూతముచే ఇకార లోపము, తుదాది గణములో ధాతువు
పఠించుట వలన శ (ప్రత్యయము ఏర్చడెను. జీరా - జు అను
నది గమనార్హములో ఉన్న సూత్రపరమైన ధాతువు. జౌరిచ
(2.33) ఆను ఉణాచె సూత్రముచే రక్‌ ప్రత్యయము వేధించ
జడెను. ద్యంలే = భృజ్‌ అవస్థానే అను థాతువునకు లిట్‌
కక గనుక గుణ నిషేనము, యణాజ్రశమువచ్చెను.

న్వ వ: ఉవాస . లిత్చ్వరము వలన ప్రత్యయమున కంక ముందు

న్న వర్ణమునకు ఉదాత్తం ఏర్చడేను. ఉచ్చాత్‌- అగమమువకు
(అట్‌) ఆసుదాత్త ము వచ్చుచుండగా (పతయ స్వర మేర్చడెను
చృధిరే _ చిత వ వభిన ఆంతోదాత, మెర్పడేెను.

సం పొ; (4) ఉమహియేతే “యావే మఘ యయుంజతే మేోౌడదానాలునూ
రయః। అతా హ తత్పుణ్వ ఏషాం కణ్యుత మో నొమగ్భణాతి
వం.

పృదా ఉషః యే] తే| [ప యామెషు) యుంజతే! మనః దానాయ।
సూరయః। అత్ర! ఆహ! తత్‌] కణ్వః। ఏషాం! కఖ్బ౭తనుః।

నామ! గృణాత। నృణాం॥

సా. భా హెఉపష్క తే _ తవ, యామేసు - గమనేషుసత్ప్చు యే
నూరు క - విద్వాంసః దొనాభిజ్ఞాః, చానాయ - ధనాదిదా
నోర్టం, మనః = స్యకీయం, 'పయుంజకే-(పేరయంతి,. దాన

శిలా ఉఊవారాఃపభవః ప్రాతఃశాలే దాతుమిచ్చంతీత్యర్థః: వషాద
దాతుమిచృతాంన్యతాం, తన్నామ - దాన విషయేలోక (ప్రసిద్ధం
నామ, కణ్యతమః _ ఆతిశయేన మేధావీ, కణ్యుః _ మహర్షి:.

= అతొహ _ అఖ్జై నోష; కాలే, గృణాతి - ఉచ్చారయతి, యోదా

166

తఈమిచ్చతి యశ్చనామ్యగ్రహణేన దాతారం (పశంసతితావు
భావ ప్యుష: కాల ఏవ తథాకురుత ఇత్యుషస్వ స్తుతి:॥

సౌ, భా. అను; హే ఉష, _ ఓ ఉషావేవత!, తే. నీయొక్క, యా
మేపు .. నీ గమనము (ఉష; కాలము ఏర్పడుచుండగా,
యేసూరయ్య - విద్వాంసులు, దానమును గూర్చి ఎరింగినవారు,
దానాయ _ ధనాదులను దానము చేయుటకు, మనః. తమ
రాంకు మనన్సులను, (ప్రముంజతే _ (పేరేపించుదురు, దాన
శీలురు, ఉజిరులు, (ప్రభువులు (ప్రాత: కాలమందు దానము
చేయవలెనని ఇచ్చని కల్షిఉందురు, ఏషాం - దానమివ్వపలె
నని కోరికగల నరుల యొక్క, తన్నామ - దాన విషయము
త్ర ప్రసిద్ధమగు 'సెరుసు, కణ్వతమ: ఎ గొప్ప మేథావ

జ్జ
(7
G

యగు, కలక కణ్య్బుమహర్ధి, అ(జావొ ఈ ఉష, కాలము

కందు, గాణాతి ఉఊన్నురీంచు చునాడు, ఎవడు దానేచ్చను
శి శ్‌ జ

దలిగి పుండునొ, ఎవడు ఆదాతయొొక్కు గుణములను |ప్రశంసిం

చునో వీరికుపురు ఉష. కాలము నందే ఇట్లు చేయుదురని ఉష:

వ్‌ ౬
శాలనుత చేయబడినది.
అబుల్‌.

వా, వి గృణాతి-గ్యూశవై అను శ్రాది గణములోని ధ్ధాతువునకు
పాందీనాం హస్వ' అను సూత్రముచే హస్యము ఏర్చడెను

పాం ౬ నామిన్నచ (64-6) అను సూతముచే దీర్త నిషే
Gg a / (ఆ యు

197

ప, పాఆ,|ఘ। యోషాో ఒ ఇవ, సూనరీ]) ఉషా: యాతి। (ప్ర
భుంజతీ! జరయంతీ] వృజనం] పత్‌ ఒ వత్‌! ఈయతే ! ఉత్‌!
పాత యతి] పక్షిణ:॥

సా. భా. ఉషాదేవీ (పభుంజకతీ - ప్రకర్ణేణ సర్వం పాలయంత్యా,
యాతిచ _ (వతిదినమా గచ్చతిఖలు! తతదృష్టాంక: = సూనరీ
=-సుష్టుగ్సుహ కృత్యస్య నేత్రి యోహషేవ_ గృహిణీవ] కీదృశురషా:
వృజనం = గమనశీలంజంగమం (పాణి జాతం, జరయంతీ
=జరాంపాపయంతీ, అసకృడుష స్వావృత్తాయాంవయోహాన్యా
పాణినో జీరా భవంతి! కించ ఉషః కాలే పద్వత్‌ - పాద
యుక్తం (పాణి జాతం, ఈయతే _ న్మిదాం పరిత్యజ్య స్వస్వక్ళ
త్యార్థం గచ్చతి। కించ ఇయకుషాః, పకిణ ఉత్పాతయతి -

పక్షి ణోహ్యుషః కాలే సముజాయత తతత (వజంతి।
(a)

సొ. భా. అను, ఉష్తాః = ఉషాదేవి, (పభుంజతీ = గొప్పగా సమన
మును పొలించుచూ యాతిచ = (పతి దినము వచ్చుచున్నది
గద! ఇచ్చట ధృష్టాంతము-సూనరీ = చక్కగా గృహ కృత్య
ములు నిర్వహించు, యోషేవ = గృహిణివలె, ఎటువంటి
ఉషావేవశ! వృజనం = గమనశీలురగు (పాణిజాతమునకు
(పాణులకు జరయంత్రీ = వార్థక్యమును కలుగజేయు నదీ!
పలుమార్లు ఉషాదేవత ఆవరిచుటచే వయోహానచే ముసలి
తనముచే) ప్రాణులు మరణించుచున్నారు. కించ ఆ ఇంక
నూ, ఉష; కాలమందు పవ్వత్‌ = పొదములను కలిన్నపొణి
జొతము, ఈయతే = నిద్రకు వవలి తమ కార్యములను
నీర్వర్శించుటకు వెడలుచున్నది. అయముషాః = ఈ ఉషా
దేవత, పష్షిఖ ఉత్సాతయత = పకులు ఉపషః కాలమందు

Re

వ్యా. ఏ: సుం బముచితనుఘ ఇ వాటి నూతముచే సంహితలో దీర్షను
(మా) ఏర్చడిను. నుష్టునయతీతి నమూనశీ = నృనయే అకు
ధాతువునకు ఆచఇః ఆను నూ తముచే ఇపత్యయము వచ్చెను
గతి స్త్రమాసము నండు కృష్ణహణు గతికారళ పూర్వస్యాపి
(గ్రహణం (28) అను పరిభాష వలన కృపళారాదక్తినః(శీ1=45)
అను సూత్రముచే జివి (ప్రత్యయము, నిపొతస్యచ అను వచన
ముచే పూర్వ పదమునకు టీర్ణ ము ఏర్పడెను, ప్రభుంజకి
భుజపాలనాభ్యవహారయోః అను ధాతుక్షనకు, చిటః శతృకాసచడొ
ఇత్యాది స్య్నూతముబె శతృ్మపత్య్థయము, రుఫొదిగణము గనుక
శృమ్‌, శృసోరల్లోపః అను స్ఫూతముచే అకారలొపవీణ ఊగితశ్చ
అను స్తూతముచే జప్‌వలన రూపసిద్ధి వృజినం - వ్యజీకర్ణనే
అను భాళువునకు కృాప్టూవృడ మందిని ఘా ణీ న్‌ గః రః
2-81) అను ఆలణాడి సూతముచే క్యుపత్యయము యు అను
డానికి యుజోరనాకొ అను న్నూత్రముచే అనా దేశమువలన రూప
న్య. వీ నూనరీ _ పరాదిశ్ళం నస్‌ అహులం ఆను స్మూత్రముచే ఉత్తర
పదాద్యుదాత్త మేక్సడెను, (పభుంజడ్‌ శతురనువము! అను
సూత్రముచే నదీ నంజ్ఞను పొందిన దానికి ఉదాత్తంవచ్చస్తు
సం. పౌ: (6) వియాసృజతి సమనసం ద్య౭. ర్థినః పవంసచే త్యోదతి!
వయోనకిష్టై పస్తి వాంస ఆసతే వ్యుష్ణా వాటినీ నివతి॥

ప. సొ: వి యా) సృజతి! సమనం] వి; అర్జిసః పదం] న। వేతి!
కీడతీ! వయః! నకి జే! పప్ప ఒవాంసః। అనలే। సజ, ఉప్పా।;

వోజవీఇ పత్త॥

సొ. భావ యాదేవతా, సమనం - సమీచీన చేస్టావంతం పురుషం,

విస్సృజతి (పేీరయతి, గృహారామాది చేస్టాకుశలాన్‌ పురుషాను
షఃకాజః శర నునాదుత్హా వ్యస్వస్య వ్వాపారే (సీరయతీతిపసీద్ధం!
కించ ఉషా అ అర్జినః . యాచకాన్‌, విస్పజతి- _తే పిహు[షః కాలే
సముఖ్ధా యన్యకియ దాతృ గృహేచగ్చంతి! ఓదకి-. ఉషాదేవతా,

పదం =స్తానం, నవేతి _ నకామయతే! ఉష౯కాలః శ్నీఘం గచ్చ

[లి

తీఠ్యర్థః జ వాజినివతి _ ఉషోదేవతే, తేవు-ష్టా - త్యదీయే
(పభాతకాలే, పపి వాంసః _ పతనయుకాః, వయః పకిణః,
అవా

అతి, కింతు స్వస్వనిడాద్వి నిర్గత్య గచ్చం

కాము నిద నుండి మేలో; లిపి వారివారి పనులందు (పేరే

పించుట యనునది ' (సిద్ధము కించ = ఇంకనూ, ఉఊఉమోడేవత

ఆర్థిక యాచకులను, వస్పజతి = వొరుకూడా ఉఊహమఃకాల

మందు షులొ (ని దానము చేయువాని గృహమునకు చళ్ళు

చున్నారు ఓడ - ఉఊ్వ,దేపడ కడం _ సైవమైన స్థానమును,
al త్రీ షా ట్‌

నవతి ౨ కోరుటవీదు ఉష కాలము శి ఫఘుముగ వెళుునన

200

వ్యా. షి! సృజతి ఎ స్కృజవిసర్గి అనుధాతుపునకు తుదాదిభ్యఃశః అన్తు
సూత్రముచే శపత్యయము అడిజిత్‌ గనుక లఘూపధగుణము
రాలేదు, మద్య - ఉస్తీక్లేదనే ఆనుధాతువునకు శతృ పత్యయము
పరములో ఉండగా వ్యత్యయముగా శప్‌, వ్యత్యయముగా అను
నాసిక లోపము చేయగా లఘూపధగుణుము ఏర్పడెను, ఉగితశ్చ
అనుసూత్రముచే జీప్‌ వచ్చెను, ఆగమాను శాసనము ఆనిత్యము

గనుక నుమ్‌రాశదు.

స్వే, వి. సృజతి - తెప్‌ ప్రత్యయము పతీ గనుక అనుదాత్త ము వచ్చు
చుండగా వికరణ స్వరము (స్వరితము) ఏర్పడెను. ఓద్మ -
శప్‌పిత్‌ గనుక అ్య్పదాత్త౦ వచ్చె. శతృపత్యయము అదు
పదేశము గన్సుక లకారస్థానములో వన్చిన సార్వధాతుకము అను
దాత్సృముళ్ణ పొందుచుండగా థాతున్వరము వలన ఆద్యుదా త్త
మును పొండదను,

సం. పొ: (7) ఏషా యుక్త పరావతః సూర్యసోకిదయనాదధి! శశ
రధేభిః నుభగోషాజయం వియాత్యభి మానుషాన్‌॥

ప. పొం ఏషా! అయుక్త] పరాఒవతః। సూర్యస్య! ఉశ్రఒఅయనాత్‌।
అడి! శతం! రదేటి:: నుజఒభగా? ఉషాః! ఇయం! ని| యాతి!
ఆకు; మానుషాన్‌॥

సొ, భా: ఏషా _ ఉహోదేవి, శతమయుక్త . స్వకీయానాం రభానాం
శతం యోజితవతీ, నుభగా-సోభాగ్యయు క్రేయముషా;, పరా
వత: _ దూరస్థాత్‌, సూర్యస్యోదయనాదధి సూర్యోడయ స్థానా
ది కాద్ద్యులో కాత, పూనుషానభి _ మ్య్యుష్యానుద్దిశ్య, రథేభి;:,
గత సంజ్యాక్షై ర్యుక్తైరథై ;, వియాతి _ విశేషేణగచ్చ్భతి॥

౨0౮!

భా. అను, ఏషా ఆ ఈ ఉమైదేవి, శళమయుక, = తనయొక్క
నూరు రధములను సిద్ధముచేసెను. నుభగా = సౌభాగ్యముతో
కూడిన ఈ ఉషాదేవత, పరావతః = దూరములో నున్న,
సూర్యస్యోదయనాదధి _ సూర్యోదయ స్ట్థానముకం కు ఆధిగమగు
అన్నరిక్షము నుండి మానుషానభి- మనుష్యులనుద్దేశించి, రజ్ఞభుః-
నూరు రథధములతో కూడిన ఉషాదేవి, వియాతి _ గొప్పగా
వచ్చుచున్నది.

ఏ, అయుక్త _ లుజ్‌నందు ర్ఫులోర్లులి (8-2-26) అనుసూత
ముబేసిచ్‌ నకు లోపము ఏర్పడెను, ఉవయనాత్‌ _ ఉదేత్య
(తే త్యుదయనం! ఇణ్‌గతా అనుధాతువునకు అధికరణార్థములో
ల్యుట్‌ (ప్రత్యయము, దానికి ఆవావేశము, భధాతుపువకు గుణవా
యాదేశముల వలన రూపసిద్ధి,

వి: ఉత్‌ఒఅయనాత్‌ _ కృదుత్తరపద (పకృతి స్వరము (ఊదా
e అలి

త్రం) ఏర్చడెను, నుక్కెగా _ కోభ్రనోభగోయస్యాఃసా అని
విగహము. ఆద్యుదాత్త ౦ ద్వ్యచ్భందస్ని ( 6-2-119 ) అను

సూతముచే ఉత్త రవదాదు్యుదాత్త మేరడెను.
ర మద్ర చె 5 ఇ సస అగి చీ టల న ॥
పా, (8) విశ్వమస్యానా నామచక్షసే అగజ్ట్యోతిష్కృణోతి సూనరీ
ఆపద్వేషో మమోసి దుహితా దివ ఉషా ఉచ్చదపుసిభః।
>} విశ్వం। ఆస్యాఃః ననామ] చక్షసే! జగత్‌! జ్యోతిః! ర్భితో తిః

నూనరీ! అప ద్వేషః] మహఘూనీ! దుహితా; దివః। ఉషాః! ఉచ్చత్‌।

ఆప! సధ

భౌ: విశ్వం = సర్వం, జగత్‌ _ ఇంగమంపొణ్‌ జాతం, ఆర్య.

ఉషనః చక్షసే _ |పకాశనాయ, ననాను . (పహీ భవతి రాత్రౌ
షు మి '

32

చకుకిసి టగా | 4]
శో జు
“మన్ముర్నుం త్రిత్ధర్ధః! కృతః యస్మాత్‌ 5 ఏషాసూనరీ _ నుష్ట్ర
చ
Cal జు ల "ఇట
నే ప్రీ ఆ్యామీత ఫలసం ప్రొవయిత్యుషా, జోరితిష్కు తోతి ఆ
స; కించమసోూసీ - మఘవటిఢనవతీ, డిపో

ల మహితొ = స్య సశాశాదుత్సన్నేషో, స్వేషః = ద్వేష్ట్యన్‌,
టై తధ్యాస్య్యేః అ కోషయత్యాన్‌, ఆపో

జ
గ Fa
EE

చత - అసదిర్ణయః త్‌ త్మా శ్ర టిష్ట 'ప్రొప్త నిష్ట వరిపార హత్తు
జా ముదా ద్రవతాం ఏ ప్‌శ్వం “జగన్నమన్కరో పీత్యర్షః॥

ఆను ఖ కాకర a నమీనీ | జగతీ అ వాభజాతము,
క్త pe పకాశంవచేయుటకు,

వనామ ఆ నమస్కరించు చున్నది, రాత్రియందు. ఉకటిలో

గ్‌!

అజం నకల జనులు అచికటిస్‌ పార్మథోలు ఉప సను (వేలు

నీదు] పొంది నమన్మురించు చున్నారు. కుతః! యస్మాత్‌ =
లీ

ఎందువల నెలే. ఏషానూనతి = చీక్కుగొ నడిపించునీది, కొరిన

క్‌

-
ఫలమును. ఇచ్చు ఉపాదేవత, జ్యోతిష ణోతి = సకల
జగత్తును (పళాశింపచెయు? తునడి కించ = ఇంకనూ, మఘోని_
ఢనవంతురాలు, దివోదుహితొ == అంతరిక్షము నుండి ఉత్పన్న
మైన ఉప్ప ద్దవీక్‌, దేంషేక జూ ద్వేషించువారిని, ఆపోచ్చత్‌ _
దూరముగో వదలి పెట్టు చున్న ది, తద్నాసిథః అట్టే స్రీథః -
శరము చేయువారిని (శ తువులన సు) ఆపోచ్భతీ _ దూరముగా
తరుముచున్నది, అందువటన ఇష్ట్మపొప్ప అనిష్టపరిహారములకు
శతు శూతురాలగు ఉషాదేవతను లోకమంతా నమస్కరించు
చున్న ధని యర్రము,

అన్యేషామ పదు SUE అనుస సూత్ర

uw a

తలో
ముచే అభారానమునకు ఉతర ము ఏర్చటిను, ఈజాడి అంంనచో
బె

పయోగములలోవటి పదజాలము

జ
రా
భ్‌
షై
వ
G
ఫా
గ్‌

ఇబ శల
డును. దోంతిః అ అణిషః అప్‌ అను
క

శి
G
ళ్‌
a
an
4
EES
hr
t
ER
ర్‌
i
బని
స

అ

తగా పచ్చుచుండగా బసుపోః పాము ర? (8-3-44) ఆను
జి (ఇ

ra
ఇ శ్రీ
a ల ఆడ లే wh, ఒల ఇ ఇల కార్‌ తి ళో జ
సూ్యూతముచే విసర్షలకు షత్తూపముర్చపెను, ద్వేమః = ద్విషఅ్టత
f (oe) మూ చ
భో బే న! ము యు ఇ ఖే ణే శే అ న్‌ అబ న! త్య
అనుభాతువృనకు అసం గిది పిట్చశ్యంక అః సూత్రముచజే విచ్‌
(అ
Can 3 x [a 4 a గా
అఫమాపధథ గులునము పఅన రూపసిద్ది మోటూరి ౨ న్వన్ను దీన్‌
ఇ వ చే

యం కటి చంక నై ఆ £ దష వదిలే. బ్రిజ్‌ లీల్యో న
గాని వొివన చయఎజేను టై రిగములో బంగ భక్‌. అను
Na అగి జై నంటి ₹ శీ ఇటీ బం మం య్య
సూతము చేజీస్‌ చసంజ రాగా శేరంయువమసంనాదుతద్రజే

ళో ఎ య

Ca, ME. Ra Fa Ye hu లే ట్య

అను సూతముచే తం వపారబుచము వదె అచ్చుల డు ళ్ళు

ఖు టు x కా

బస్తి వో న ళ్‌ లో Pra ta 2 ఆన్ని

వివాస అనుఖాతుచ్త్పనకు బృందస్‌ లుజ్‌ లిటఒఎపిః అను
స

వ జ్‌ చ + A) శో తట జి re: ae

సూ తముచె జత మానోవము శ్‌ ఆజ్‌ బరా టోస్తు శప వం

=

ఉషః। అఆ! భాహి]! భానునాః చలక్రేణ! దుహితః] దివః।

అ ౬ వహంతి; భూరి! అస్మభేగం! పూభగం। వజ ఉచ్చంతి!

ఒ rd a op వె
గక పుతి, ఉషఃం త పోదెవతే,

చమ దేలి _ సర్వమోపూహ్లావ కేన, భానునా - కా శేన ఆ.సమం

తాత, భాహి-[పకాశ స్య] కంకుర్వతీ। దివప్పుషు - దివసే, భూరిఖు-

భూపతం, సొభగం - సౌభాగ్యం, అస్మభ్య మావహంతి-నంఎపా

204

వయంతీ, తథధావ్యుచ్చంపి ఒ తమాంసేవర్ణయంతీ॥

సొ, భా. ఆకు, హేదిపోదుహిశః _ ఆంతరాకము యొక్క కూతురగు,
ఉష ఓ ఉఊషాదేవత, చడ్రేణ _ ఆంచరికీ ఆప్హాధమునొసగు
చంర్మదునితో, భానుసా 2 శశాశమునిచ్చు సూర్యునితో,
ఆ - అన్నివైపులా, భాహి + సకాశించును, కింకుర్వతీ _ ఏమి
చేయుచూ, దిపష్టమ _ వాటి పూటలందు,* భూరి _ మిక్కిలి.
సాభిగం _ పాభాగ్యమును, అస్మభ్యమావహంతీ - మాకు ఇచ్చు
చూ, తథావ్యుచ్చంతీ - చికట్లమ పారదోలుచూ |పకాశించుము,

వోరి. ప; భూ - (పభవతినవనశ్యతి, అదిశది భ్యూశుభ్క్యి్యః కనీ
(4-65) అను ఉణాపి సూ శముచే కిన్‌ పత్యయము ఏర్పడెను.
నుభ్రగ స్యబావః సాభ్రగం _ నుభగాన్మం|త: అసి ఉద్గాతాది
గణములో పఠరించుటవలన అజా (పతకయము, హృద్భగ
సింథ్యంతే పూర్వపదన్యచ అని ఉ్య్యాయ పడవృద్ధి వచ్చుచుండగా
సర్వే వీధయశ్చందసి వికల్సకంతే అని వచనము వలన ఇచ్చట
ఈఊత్తరపద వృద్ధి రాదు అని శాశిక్రావృత్తిలో (7 _ 3 _ 19)
పేర్కొన బడెను.

న్వు, వి భూరి _ రిన్‌నిత్తుగనుక ఆద్యుదా త్త మేర్చడొను; వి ఉచ్చ్భంతీ -_
ఉచ్చీవివాసే ఆను తుదాది గణములోని దాతువృనకు అదు
పదేశమువలన లసార్వ ధాతుకమునకు అను దాత్తము వచ్చు-
చుండగా వికరణస్వరం (స్వరితం) ఏర్పడెను.

న..పా; విశ్వస్య హ(పాణనంజీవనంత్వే. వియదుచ్చ సి నూనరి। సానో
రదేన బృహ తొవిభావరి శు ధిచితామ ఘే హవం,,

స. పొ: విశ్వస్య! హి] (పొణనం] జీవనం! జ్వేఇతి। వి యత్‌ ఉచ్చసి।
సూగరి] సా నః రధేన। బృహతా। వభాఒ వర్మి (శుధ్ధి
ఉత 2. మహే! హవనం)

20%

సభా; హే నేరి = ఉఊషొచేవి, విశ్వ నగి యు సర్వస్థ( పాపా త్య,
ప్రాణనం _ = వైష్తకం, జీవనం = (పాణవారణ ౨? చ, కంప =
ము ఛలో

ay

త్వయే్యవవర్రతే: యది-అస్మాత్త 6౦. వృర్ణచ్చసి-త మోవర్భయసి! |
కా విభాపరి = విశిష్ట ('పకాశయు క్షే, సాం తాదృశీత్వం, నీక =
కొ పత్రి, బృహతా = 'పౌథేన, రభేనాయాహీతి శేష] తథా
హి చితామఘే - విచిత ఛధనయుక్త ఉమాదేవి, నః - అస్మ
దీయం! హవం _ అహ్వనం, శుధి - శృణు॥

భా. ఆకు, హే సూనరి = ఓ ఉషాదేవి, విశ్వస్య = సకల

'పాణులయొక్క, 1పాణనం = కదలికలు, జీవనం = [పాణ
ములను (ప్రాణాపానాద్‌ నాయువులను ధరించుట, త్వేహి =
నీ యందే ఉన్నది. యది = దీని నుండి నీవు. వ్యుచ్చసి ==
చీకటిని పార్మద్రోలు చున్నావు, హేవిభాపరి = పశిషమెన

(పకాశముతో కూడిన, సా = అటువంటి నీవు నః = మమ్ము

అను గూర్చి, బృహతొ = గొప్పవగు, ర్యానాయాహి = రధము
ద్వారా వచ్చెదవుగాక. తథా = ఆమ్టే హే చితోమఘే =

ఏచితములైన థనములతో కూడిన ఉషాదేవి, సః ఆ మౌ

యొక్క. హపం _ ఆహ్వానమును, (శుది _ పనెదవృుగాక॥

వ్యా వి; (ప్రాణ ఇతనర - ఆనచేష్టా యాం అను ధాతువుకకు ల్యుట్వా అను

సూతముచే భావార్థములో ల్కుట్‌ యు అను దానికి ఆనాచేశము

వచ్చెను. నమా సేఒనితేః '8-.4-19) అను సూత్రముచే ఉప
సర్గలో నిరేఫమున కంటు పరములోని నకారమునకు ఇ త్యము
ఏర్పడెను. తే (త్వయి) నుపొంసులుక్‌ అను నూూతమువచె

సప,మికశే ఆదేశము వచ్చెను, సూూనరి __ నుఘ్రనయకితి

206

సూతముచే ఇపర్యయము, గతి నమాసము నందు కృద్గం హరో
i

a గ్‌
న. కు భవనము విలనీ బటి
సూర (గటాణం అను ఒపనుమము వఆను ఉషరు

Ea 0 వ & జ bb 5 cu బో ౪ న్‌
కారొడక వః అను నూచముచే జీప్‌, నపొతస్యచ ఆను |
cn]

త్వ, ఏ. పాణనం = సమాసము నందు కృదుత్తర పద ప్రకృతీ న్వర
మేర్ప్చజెను. సంహితలో ఏకాదేశ స్వరముబే ఏశాదేశమునకు
ఊదాత్త౦ వచ్చెను, ఉచ్చసి _ ఉభఛివివాసే అను తొదాదిక
థాతువునకు విధించబడిన సిప్‌ పి త్‌ గనుక అను దాత్తము
దచ్చుచుండగా వికరణస్వరం (స్యరితం) ఏర్పడెను,

నం. పొ! (11) ఉషావాజం హివం స్వయశ్చి| తో నూనుషే జనే! తేనొవీ

హస్షుకృతో ఆధ్యరా ఉపయత్వా గృణుంతి వహ్హయః।

స. పా: ఉషః] వొజం! హి] వంస్వ[।! యః చ్మితః।? మానుషే! జనే।
లేన! ఆ; వహ] సుఒకృతః। ఆధథ్యరాన్‌! ఉప] యే। త్వా!గ్భ
ఇంతి! వహృయః॥!

a

సా, భా: హే ఉపషః వాజం _ హవిర్షక్షణమన్నం, హి-శ్ళతిషు (ప్రసిద్ధం,
వంస్వ _ యాచస్వ, స్వీకురి" త్యర్దః] యోవా జన్చితః-చాయ
నీయః, మానుషే _ మనుషే[్ల, జనే _ జాతే యజమానే వర్త
జే, తంవాజమితి పూర్య(తాన్యయః। కేన _ కారణేన, సుకృతః.
నుప కృతవతో యజమానాన్‌, అధ్వరాన్‌ _. హింపారహితాన్‌
యాగాన్‌, ఉపావహ _ [పావయ!. యే _ యజమానా;, వహ్న
యః _ యజ్ఞ నిర్వాహకాః, త్వా _ త్వాం, గృణుంతి _ స్తువంతి,
జాన్‌ నుకృత ఇతి పూర్వేణ సంబంధః] ఏత దుక్తం భవతి।

లి.

207

= ల జ్‌ సేద్య లా, ఎనిన న
యజమాసనై * పత్తం హప్‌ః స్వీకృత్య పునరపి అహి కులం
డూ జూలీ 0 రి
సంపొదదటే. త॥

కలిగిన అన్నమును, హ్‌ = (శుతులలో (పేథములలోో) (ప్రసిద్ధ
మైన డవిన్‌ి, వంన్వు = ంనొచించుము, స్ప్రీకరించుముని యర్ధ

ము యాహాబకి[త = వీ అన్నము వచ్చితములై స రంగులు
a ల a య

ఇక

బ్‌ ల నా ఫక్‌ చ) బల మ ల్‌ బండల తం చా న్‌ oe
ఆకపిటు, చవోను టు ఆ మనుముర్టిని, BI గో బో ఉత్యను పైగ os
౪

మాం ఆరదు ఉన్నది, అటువంటి అన్ఫముసు అని పూర్వము
అన్వయము. తేన _ అళారణముచే, నుక్కత; = ఉక్కగా
సిస్రముగానున్న యపమా కలను, ఆభ! స _ పూంవాలహాత వ్‌
అగు యాగములను, ఉపోవహ = పొందుము రీ ఎ ఏ యజ
నాల

లోట వం బర్‌ ఛే ఇ
హీనులు, వదహుయఃకః = యజమును సిక rకూంళువారు, లోగ ఎ
(wry ao

w Va td పట en lng వష చ
నిన్ను, గృణంతి = స్రుతించుచురో, అటువంట సుక్చతముచుసిన

ల =
- oA
హారిని ఆని పూర్ణ వొక్యముతో సంబంధము, ఇట్లు చెప్పబడి
ట్స్‌! 0

నది _ యజమాసులచెత సమర్పించబడిన హీ హపఏను ములను స్‌
ర్‌ లజ

ఆద అరల వోర్‌ ముక్య యజ్ఞమును పొందుము.

2

ప్‌ వోటం = వజ్మివబగతొ అను థొతువునకు కర్మాల్టములో
జ్‌ Tard 3 ys ల్‌ బో ని ల లీ
మజ (ప్రత్యయము వచ్చాను, ఆజ వజ్యోస్ప (78 60) అను
చోట చ శబ్దము అనుక్త స ముచ్చయార్థము గనుక పొజుః,
వొబ్యం అను ఊోటకుత్వము రాదు అని ఊత లో పేర్కొనముట

లకే

Tara

వలన కుత్వమురాదు. సుక్చళ। = సుకర్మ పొప ఇతార్రది సూ
ROTA న ల్లో ఆ శ క షల ణా అరి లో

మో ఆ ea ఓ Ty: ల 0 గ్‌ toy చు గి
t ము చే రథో తువ్రగకు భూడతకాల రము నందు క్‌ ఎ (అుత్భ్ళ
యము, తుగాగమము ఏర్బడేను అధ రాన్‌ య అధ్యరాణ

నుకది ఈప్పితతమము గనుక కర్తురీప్సీ తతమం కర్మ
(

బిన్‌

జో ములో We బి
ఛా

(tl ఎడ £9) అను సూ ః తో

6

చారి ఉక వోర్‌ జై ల ఓ Cara ల
అను. ఆనంరాజ అహేరోక నకారమునరు సంహితలో దీళా
క. న్‌ త

రః
బో క. ర్న లి
ద ఆను సూూతముచే తుత;ము, అల్లోషటి నిత్యం అను సూ
ద్‌!
ల 3 yy ఖో ఫే జ్‌ ఓ జ
పము ముండును, అళాంమునను అనానా సివి వీరా దను,
x డం
- ah అలై స్‌ అనే ధీ
స్య వి .పొవం = కరా తంత అవు నూతముచే అంతోదాత్తం వచ్చు
Ss uv లు న.

జలే

చుండగా వృ షొద్‌ వలన అదుగ్గదా త్తం ఏర్పజొను,

నుకృత!- కృదుత్తర రపద [పళ్ళతి న్వరం (ఉఊదాత్తం) ఏర్పడెను.
ఆధ్యరాన్‌ = థ్వ్యరోనాస్త స్ప స్కిన్‌ అను (బహువీహి సమాసములో
న్‌ న్‌ సుభ్యాం అను సూతముచే ఉత్తరపదాంతో దాత్తం

సం, పొ. (12) విశ్యానేపా ఆఅవహాసోమ పీతయేజ.ంతరిక్షో దుషస్త 6!
సాస్మానుదా గోమదశ్వొ వదుక్ష్య౭ 2౭ ముషీ వాజం సువిర్యం॥

ప, పొ; విశ్వాస్‌! దేవాన్‌) ఆ। వహసోమ౬ఒపీతయే[అంతరిక్షాత్‌। ఉషః]
త్వం। స్తా] అస్మాసు। భూః! గోజఒమత్‌! అశ్వ వత్‌। ఉష్జ్థం।
థు

ఉషః। వాజం! నుఒవీర? gon

ఊఊ భా 3 "హి ఉషఃత్వం సోమపితతకే _ సోమపానాయ, అంత
రికత్‌ _ అంతరిక్షలోకాత్‌, ఏశ్వాస్‌ సర్వాన్‌, దేవాన్‌, అవహం
అఆస్మదియందేవ యజనదేశం పాపయ। హే ఉషఃసా ఎ తాద్భ
శీతం, గోమతీ ౬ గోమంతం బహుబిర్గో భఖర్యుక్త్రం, అశ్వావత్‌ -

అ శ్వైరు పీతం, చక్టరం = వశస్యం, సువీర్యం = కోభన

వీర్యో పేతం వాజం _ అన్నం, అస్మాసుఫాః = నిధేహి॥

పా భా. అ్బా; హే ఉష్క్మ = ఓ ఉషమొదేవి, త్వం _ నీవు సోమ
పతయే సపోమపానము చేయుటకు, అంతరిశత్‌ . అకాశము

నుండి, విశ్వాన్దేవాన్‌ = సకల దేవతలను. అవహ =చూ
యొక్క యాగశాలకు పంప్తము. హే ఉష'- ఓ ఉషాదేవి, సాత్యం
ఆటువంటి నీవు. గోమత్‌ = అనే!

వత్‌ = అశ్వములతో కూడిన, ఉఊర్లరం = |పశంసించదగిన,

సువీర్యం = శుభకరమగు తేజస్సుతో కూడిన, వాజం ==

౬

అన్న మును, ఆస్మ్కాసుధాః = మాకు కలుగచేయుము.

వ్యా. వి; ధాః _ (అధాఖ డుధాజ్‌ ధారణ పోషణయోః అను థాతు
వునకు ఛండసిలుజ్‌ లజ్‌ లిటః ఆను సూ తముచే పార్దన

యందు లుజ్‌ విధించబడెను. గాతిపాముపాచూభం? అను
జు

వచ్చాను
(om)
ళ్ళ. . లో fF చ న ట్ల pa తీ శ్రీజ
స్వ. వి: ఉక్తం _ ఉక్తం స్తోతం, తత్రభవముక్ష్యం, భవే ఛందసి
అను సూ తముచే యత్‌ (పత; యము ఏర్పడెను న రే విధయ
శృందసి వికల్సకంత అను వచనము చే యతో2నావః అను నూ

(తముచే ఏర్పడు ఆదుుదాత్తం నిపషేదించబడగా తిత్స ౧రితం
అని స్వరితం విర్చడెను. ఉమషః _ ఉష అనునది అమం తి

తము (సంబొథన |పదమ్మ గనుక అద్యుదాత్తం ఏర్పడెను.
అజ ఇ

G3

సం. పొ. (18) యసాగరుశం అర్పయః వతి భవా అడుక్షళ, షాని

నే

రయిం విశంవారం నుపేసశము షాదదాతు నుగ
wh

2tG

పే, పొ. యస్యాః] రునంతః] అర్చయః। (పతీ! భద! ఆదృక్షీత। సః
నః] రయిం] విశ్వఒ వారం! సుజ పేశనం! ఉషాః! దదాతు!

ప్రొ భా: యసాః. ఉ్న నః, ఆర్చయః _ ప్రకాశ రుశంతః _
శత్రూన్‌ హింసంతః, జ్ఞదాః - కల్యాణూః, (పత్యదృక్షత - ప్రతి
నృశక్ణంతే, పా. తధాబూ తోషా, నః. అన్మభ్యం రయిందదాథు
చే శేంరయుంం! ప్‌శ్యవారం - విశ్వస్య వారకం, యద్వావిశై 55
రవీయం, నుపేశనం _ శోభన రూపోపేతం, సుగ్మక్థం - నుమ

ద గది, యద్వా - సుగ్మ్యమితి నుఖనామ, తద్ధేతుత్వా

సా. భా. అను: యసొర్టిి = ఏఉషాదేవి యెక్క, ఆర్బయః = (ప్రకా
నములు రునంతః ౫ శ తువులను హింసీంచుచూ, భ[దొః. స్స్‌
కరఠరములుగ, (పత్యదృక్షత - గొచరమగు చున్నవో, సా -. ఆటు
వంటి ఉషాదేవి నః _ మనకు, రయిందదాతు _ ధనమును
ఇచ్చుగాక, ఎటువంటి ధనమును; విశ్యవారం _ లోకమును
నివారించునది, చేశ లోకముల చేత వరించచగినది, నుపేశసం
= శుభకరమగు రూపమును కలిగీనది, సుగ్మం = చక్కగ
పొంద వగినది, లేర నుఖమును కలుగ చేయునదనీ అర్ధము,

వ్యా వి; రుశంతః _ రుశరిశహంపాయాం అను థాతువునకు శతృ
పత్యయము పరములో ఉండగ తుదాది ఆగుటవలన శ పత్య
యము ఏర్పడెను, ఆద్భక్షత _ దృశిర్‌ (పేక్షణో అనుధాతువునకు
కర్మణి పయోగములో లుజ్‌ నందు రుస్‌ సరములో ఉండగా

దొ దేశము. చ్లికినిచ్‌ నద్భశః (8.1.47) అను నూత్రముచే

211

క్నపతిషేధము, వళాచ అను సూూతముచీ ఇట్ల నిషేధము,

లిజ్‌ సిచావాత్మనేపదేఘ (1.2.11 అనునూ,తముచే గి

టు

గ

చ్‌కిత్‌
గనుక లఘూపథ -గుణము రాలేదు, హయం శొర్హ లకమకితి
(6-1-56) అను సూతముచేఅమాగమా భావము కూడ కిత్వము

'సా వునా). జ శ చె అల్లో

వచన ఏర్చడెను. ధత్వకత్వషత్వ ముల వలన రూపసిడి
యు ఠా

విశవారం _ విశ్వం వాబోతితి విశవారః అనివిగహము, వృజ్‌

చి Gr
వరణ్‌ థాతువునకు కర్యార్లములో అజ్నాపతర్థయము, వృద్ధివలన

జం Pa
రూపసివి,
యే

ఇ ల అట గల Pn ఆటీ చ ల్‌ ఆ ఇషం
ది రుశంతః అదుదవేనయు వలన అపారంధాతుం మునకు అనుదా

గ్‌
ల

af ఉల న ల్‌ ల, డీ మి
తము వచ్చు చుండగా, శేషము అయినందున వికరణ స్వరము
పచ్చు చుండగా వంతల ముగా అదుందాత ౦ దర్క,డెనుః
ఇ ఐవి ౬ జై అమ Cu
అదరక . అదాగమము ఉఊదాతము,
అ =

ప. పాయ చిత్‌] హి! త్వాం! బుషయః। పూర్వే! ఈ కరమ్‌;
జుహురే! ఆవసే! మహిః సా! నః। స్రోమాన్‌! అబి! గృణీహె।

రాధసా। ఉపః, శు కణ! కో చిషా॥

సొ, భా; హేమహి మహితే పూజియేదా ఉషాదేవజె, త్వాంయేచిద్ధి
ము కశ

= యేఖలు (పసిద్రాః పూర్వే - చిరంతనా బుషయిః. మంత
(దష్టారః, ఊతయే _ రకణాయ, అపసే - జనాయచ
(క! Card

212

హవివవత్తున ధనేన, నుక ల, శోచిషాం దిశే ప్తె నత మానివారయితుం
లా టల
సమరన, తేజపాచోపలక్షితా తా సతీజేషామృషీ భామివ, నః -ఆస్మాకం

yf

స్లామాడభి _ నుతీరభిలక్ష్యు, గృణహి యు సమ్యక్‌ స్తుతమితి
శయ! అప? దేయాఖి: స్తుతిభి: సంతుష్టా భవేభ్యర్థ:॥

గ క

; హామహి - పూజనియురాలగు ఉషాదేవత, త్వాంయే
దై నెన్ను ప్రసిద్ధులైన పూర్వే _ ప్రొబిన కాలములో నున్న,
పయ: = మృత[డష్ట లైన బుమలు, ఉఊతయే.రక్షణకొరకు

ఏ _ అన్నము కొరకు. జుహూరే - ఆహ్వానించిరి సూక్త,
We పములోనున్న మంతములచేత స్తుతించిరని యర్థము.

కూడదు = ఓ ఊషాదేవి, సా - అటువంటి నీవు, రాథసా _ మా

నోడిమా _ వకాశముతొో చికచిని పార్శదోలుటకు సమదమెన
ఓ Ga
తేజహ్నతో కూడిన డానివె, ఆబుమల విషయములోవలె,
ఫ్‌ (oan

ఉతయే.. అవరక్షణే ఆనుధాతువునకు క్రిన్‌ పరములో ఉండగ
జంరత్యరతారది నూత ముచే వకారమునకు ఉపధకు ఊట్‌

వరించు వలవ రూవే సిద్ది ఊతయే ఆనునడి చతుర్థ్యకవచనము
జూహూరి హేంజ్న ర్రాయాంశ శబైచ అనుథాతువునకు లిట్య

భ్యప్త్రన్యచ అనునూత్రముచే ద్విర్య్వచనము చేయుటకు ముందే

ల

అభ్యస్తమునకు కారణభూతమగు హ్వే్యేణనకు సం|పసారణము
(హు), పరపూర్వత్వహల,; అనుసూ తముచే దీర్ణము ఏర్పడెను,
ది రాచనాదులు లిట్‌ నందు ఏర్పడును, హరయోర: అను

213

సూూత్రముచే ఇరేచ్‌ స్థానములో రే అను ఆదేశము వలన రూప
సిద్ధి. మహి _ మహ పూజాయాం అను థాతువునకు జొణాదిక
ఇప్రత్యయము, కృదికారాదక్తినః అను సూత్రముచే జీష్‌
ప్రత్యయము, సంబోధన 1పధమలో అంబాన్టనద్యోర్హ 9 స్వః
(7-3-107) అను సూతముచే (హస్వము ఏర్పడెను. స్తోమాన్‌-
సంహితలో నకారమునకు దీర్హావటి ఆను సూత్రముచే రుత్వము
తరువాత ఉత్వము ఏర్పడెను, ఆతో౭ఒటినిత్యం అనుసూత్రముచే
ముందున్న ఆకారమునకు అనునాసికము వచ్చెను.

సం. పా, (15) ఉషోయదద్యభానునా విద్వారావృణవో దివః। (పనో
యచ్చ తాదవృకం పృధుచ్చర్దిః (పదేవి గోమతీరిషః।

ప, పా; ఉషః। యత్‌! అద్య! భానునా! వి! ద్వారౌ। బుణవః। దివః।
ప్ర నః। యచ్చతాత్‌! అవృకం। పృధు! ఛర్షిః] ప! దేవి! గోజమ
తః; అషః]

సా, భా. ; హేఉషఃత్వ. ఆదు _ అస్మిన్‌ (పభాతసమయే, యద్య
స్మాత్‌, భానునా - (ప్రకాశేన, దివః - అంతరిక్షస్య, ద్వారౌ -
ద్వారభూతొపూర్వాపరదిగ్భాగావం ధకారేాచ్చ్భాదిత్‌ , వ్యణవః-
విశ్లి ష్యుపాష్నోషి తస్మాత్‌త్వం. నః - అస్మబ్యం. ఛర్ధిః -
తేజస్విగ్భృహం, (పయచ్చతాత్‌ _ దేహి! కీదృశంఛర్జి?, అప్ఫకం-
హింసకరహితం, పృథు య విస్తీర్ణం, అపిచహేదేవి _ దేవ నకిలే
గోమతీః - బహుఖిర్లోభిర్యుక్రాః. ఇషః అన్నాని, యేత్యుపసర్గస్యా
వృత్తేర్య చ్చతాదిత్యనుషజ్యతే। . పయచ్చతాత్‌! - దేహి,
త్యదాగమన సార్టస్మ(దక్షణార్థ త్వాదస్మ దభిషం గృహాదికం
(పయచ్చేత్యర్థ।।

g14

సా, భా. అను; హేఉషః = ఓళఊుషాదేవి, త్వం = నీవు, అద =

అష్‌
ముస
0

ఠా

చీ లి

ఈ|పభాతసమయమున, భానునా = సూర్య పకాశముతో, దివః$=
ఆకాశము ముయొక్క, ద్వార = ద్వారభూతములగు పూర్వాపర
దిక్కులను అంధకారముతో వ్యాపించిన వాటిని, వ్యణవః =
ఏశేషణచేసి వాందుచున్నావు, ((ప్రకాశింపచేయుచున్నావు)అందు
వలన నీవు -_ నః = మాకు, ఛర్చిః = (ప్రకాశవంతమైన
గృహమును, (ప్రయచ్చ్భతాత్‌ = ఇచ్చెవవుగొక, ఎటువంటి
గృహము! అవృకం = హింసొరహితమైన,ది పదు = విశాల
మైనది, అపిచ = ఇంకనూ, హేదేవి = (ప్రకాశించు సుభా
డముగల ఓదేవత, గోమతీః = ఆనేకములగు గోవులతో కూడిన,
ఇషక = అన్నములను, (పయచ్చతాత్‌ _ ఇచ్చెదవుగాక ని
అగమనము ( ఉపోదయము) మారకణ కొరకు గనుక మా ఆభీ
షమును (గృహదికమును ఇవ్వుము) నెరవేర్చునుని యర్దము

పరిక ఛర్చిరితి గృహనామ- ఛర్జిః ఛదిః అనిగ్భహనామములందు
పఠ౦ంచబడెను. బుణవః _. బుబుగతొ అనుభాతువునకుఛాంద
సమగు అజ్‌నందు సిప్‌ పరములో ఉండగా, ఛాతువుతనాది
గనుక ఉపత్యయము ఏర్చడెను. తరువాత వ్యతకియముగాశప్‌
గు౭రావాడోశముల వలన రూవసిది, (పనః య ఉపనర్గావ్బహులం
0 రి
అనుసూతము నందు బహులవచనము వలన నస్‌నకు అత్యము
రాలేదు. పృధు - (పఢ[పజబ్యానే అనుధాతువునకు (పధి, మది(భ

స్తాంసం పసారణం సలోప శ్చ (1-29) అను సూూతముచే కు
(పత కియము, సం పసారణము వలన రూపసిద్ధి.

బుణవః శప్‌ పిత్‌ గనుక అనుదాత్తము వచ్చుచుండగా
ఉపత్యయ స్వరం (స్వరితం) మిగులును దివః. ఊడిదమిత్యాది

న్యూతముచే పష్టి విభక్తికి ఉదాత్తం౦ వచ్చెను. అవృకం.నా స్త్రి
వృకోఒస్మిన్‌ అను బహుపీహి సమాసమునందు నజ్‌ నుభా

ఆను సూతముచే ఉత్తర ప పదమునకు అఏతోవా

| Ea
ph
ష్ష
క్ర

సం. పా. (16ర)ృసంనోరాయాబృహతా విశంపేశవా మి మికాామళొౌభిరా।॥
సంద్యుమ్నైెన విశ్వ తురోషోవముహి సంవాజె ర్వాజినేవతి!
యె

ఆ

ప. పా. నః! నం; రాయా! బృహతా; వశే ఇఒపేశహ।, మిమికఖి సం!
అళాభిః। అ] నం। ద్యుమ్నేన! వి శ

వాడే 41 వాజినీ 2 వతి]
య్యా

సా. భా. హఉషణ, నః _ ఆస్మాన్‌, చాయా _ గనేన, సంమిమిక్షం
సంసించ సంయోజయే తగర్దః] 5 దశ శేనధనేన బృహతా- (ప్రచ బూతేన
విశస్వపేశసా _ బహువిఢరూపయుక్తే ౫..తధా ఇలొల్హిరా. గోభి,
శ్చాస్మాన్‌, నంమిమి కం: కించమహి మహనీయ ఉషా దేవతే,
ద్యుమ్నేన “ఎ యశపా సంమిమి క్ష్‌ కిద్చ ననద్యుమ్నే వ! విశ్వ
తురా _ సర్వేషాం శ తూ ణాంహింసకేన.తథధా హేవాజినీవతి -_
అన్న సాధన భూత క్రియా యు _క్తే, వాజై $.ఆనై: అనె న్‌
సంమిమిక్ష్య]

సా. భా. ఆను. చై ఉష: _ ఓఉుషా దేవి. న -మమ్ములను,రాయా_
ధనముతో, సంమిమిక్ష్యు _ కూడినట్టుగ చేయుము, ఎటువంటి
ధనముతో బృహతా _ సమ్బుదిక లిగినది, విశ్వ పేశసా _ బహు
విధ రూపములతో కూదివది, అశ్లు. ఇశొఖిరా _. గోవలతో
మమ్ములను, సంమిమిక్షీ - కూడినట్లుగ చేయుము కించ. జంక
మహి _ గొప్పదాని వగు ఉషాదేవత; ద్యుమ్నేన_యశన్సుతో,
సంమిమిక్ష్య _ మమ్ములను కూడినట్లుగ చేయుము - ఎటు వంటి

డెర్‌

యశస్సు! విశ్వతురా-శత్రువు అందరి నీహింసించునది. తధా =
అశ్రు, హేవాజినీవతి - అన్నము నకు సాధన భూతములగు
[కియలను కలిగిన ఉషాదేవత, వా జై: _ అన్నములతో, అస్మాన్‌
సంమిమిక్వ - కూడిన వారినిగా మమ్ములను చేయుము॥

వ్యా. వి. మిమిక్వ - మిహ సేచనే అను ధాయవునకు వ్యత్యయము గా

ఆత్మనే పదం, లోట్‌ నందు బహులంఛందసి అను సూత్రము
చేశప్‌నకు న్లుతగము (లోపము) ఏర్పడెను. ద్విర్బావ హలాది:
సషములు, హకారమునకు ఢత్వకత్యషత్వములవలన రూపసిది,

స
విశ్యతురా య తూర్వతీతితూ!, క్విప్ప ఆను నూతముచే ప్‌క్వి
రాల్లోప. అను సూత్రము చేవలోవము, వి శ్వేషాంతూ ,విశ్వతూ:

స్వ. వి. రాయా _ ఊడిచ మిత్యాది సూత్రము చేవిభక్తికి ఉదా త
మెక్పడెను. బృహతా- బృహన్మహ తోరుపసంబ్యానం ఆను వచ
నము చేతృతీయా విభక్తి ఉదాత్త ౦వచ్చెను. విశ్వ సేకసాం
విశ్వాని 'పేశాంసియస్యాసౌవిశ్వ సేశా!, బహు వీహౌ విశ్వంసంజ్ఞా

మాం అను సూతముచే వ్యతగ్మయముగా ఆసంజ్ఞ ఆయిననూ

పూరం పదమునకు అంతోదాత్త ౦ ఏర్పడెను.

ఫం

71

నీల, హః (17) సుకర్యాణు! నురుచో దవయంలొజ యాస డవో జనవ

థమంతః। జుచంతో ఆగ్నంవవృథంత ఇం ధమూర్యం గవ్యంషరిఫ
భంత్రో అగ్మన్‌॥

నుజ.కర్మాభుః। సురుచి చేదియంత ఆచ?! నే చేచాః।
జనిను; ధమంతః।; శుచంతః। ఆగ్నం। వవృధంళ?। ఇడం!
ఊర్వం। గవ్యం। పరి౭.సదంఈత!। ఆగ్య్మన్‌॥

సొ భా; సుకర్మాణ?= సుషభనుషి తయాగాదికర్మాణః, నురుచి? ఆ
థు త

We బో ' Ea EN అ
* అను. నంత ర్యా ఖాని వతం," అనుపించకుడిన యాగాది కర్న
అ థ్‌

శోభన దీష్తయః. జేవయంతః. దేవాన్‌ కానుయ మానాః।
దేవాః = దేవన శీలా? స్రోతారః, జనిమ = స్వకయం మానుషం
జన్మ, ధమంతః. యాగాది లక్షణోన కర్మణా నిర్మలీ కుర్వంతః।
తతద్భష్టాంతః= ఆయోన-యధాక ర్మారాఅయో భస్టేణధనుంతి
తద్వత్‌; ఈష, అగ్నింశుచంతః= హవిర్చిః: ఉపయంత:,
ఇం్టదంవవృధంతః= సో మే నస్తుత్యావా పర్దయంళోజఒంగికసః, పరి
షదంతః. పరితః= సీదంతః సంతః ఊర్వం మహాంతం,
గవర్థం= గో సంఘం, ఆగ్మన్‌. పొప్పువన్‌॥

అను. నురుచఅ కుభకరమగు ప్రకాశము కలిగిన, దోస
యంతః ౨ దేవతలను పొందవలెనని ఆభిలషించు. దేవా! --

టం, ముసిచం జ

పానము చొంరో సిష్మలము చేయుచున్నారు, అచట వషాం

పే ఆ న బీ ట్రా జో “టీల య న
తదు! అయోత కొలీదు దనిజీయుహారు. ఇనుమును (తోహ

45

(71) అనుసూ ([తమువచే వృద్ది చేయుటవలన, అడాగమమువలన
రూవసిద్ధి, అభక్క - భజ సేవాయాం అనుధాతువునకు లుజ్‌నందు సిచ్‌
నకు రులో రులి అను సూ[కము బే లో పమువలన రూపసిద్ది, పిన్న
ధ్వం.. పివి సచనే అనుధాతువునకు లోట్‌ మధ్యమపురుషబహువచనము,

లా

ములో ఘల్‌ _వత్యయమువలన రూవసిద్ధి.

శీభం-శీభృకత్టనే అనుధాతువునకు (శ్లాఘ్యకేఒనేనళద్వాన్స్‌ కరజార్థ

స్వ, వి ఏ అతారిపుః _ అడొగమ స్వరము = ఊదాత్తం
ఏర్పడెను. శీభం-ఇి త్వ్వరము (స్వరితము పచ్చను,

సం, పొం (19) * ఉద్య ఊక శమాాహంత్వాపోయోక్రాణి

చుంచత! యాదుష్క తౌ చే్యనసాఘ్మా్యశూన
మారతాలకి

వ, పా, : ఉర్‌! వః ఊర్శిః] శమ్యాః। హంతు, అవః! యో క్రాడి!
పుంచత। యా] అదుఃఒకృతౌా।, విఒఏనసా, అమ్మో
శూనం1 అ] అరతాం॥

సా,భా. ; విశ్వామి తః ఊత్రితీర్గుః పునరాహ, హేనద్యః వః.
యుష్మాకం, ఊర్మిః - తరంగక్కి శమ్యాః _ యుగకీలాయుగ్యకట
పార్మ్యాది నంలగ్నా రజ్జ్ఞవః, ఉత్‌ - ఊర్ధ్వం యధాభవతి తథా, హం

అచ హో హం ణి ల

తు-.గచ్చుకుు సత రం గః రజ్యానాఃమధ్‌ గచ్చుత్వి త్యభి|పాయః |
తథాహే ఆపక.యూయం, యోక్తాాణి _ తారజ్ఞూక,ి ముంచత _ యథా
నస్పృశంతి తధాయాంత్విత్యభి[పాయః] వ్యేనసా _ విగతపాసే అత
ఏవాదుష్కృతౌ = కల్యాణకర్మకారిణా, అఘ్న్మౌ్య = అ ఘ్నే్య్యన కేనాపి
తిరస్కరజీయే విపాట్‌ఛుతు ద, శూనం _ సమృద్ధిం, మారతాం -

కృతజ్ఞతావిష్కురణ

నాచే లిభించబడిన “బుగ్వేచ సూక్తములు శ్రీసాయణాచార్య
భాష్యమునకు తెలుగు అనువావము” అను గంధమును మద్లురు
వర్యులు గైrof వేమూరి ఆంజనేయ శర్మ గారు ఆమూలాగము
పరీశీలించిరి. ముందుమాట వాయుటకుడయతో అంగీకరించిరి. ఇంతకు
ముందు (ప్రచురించిన మొవటిభాగము, ఇప్పుడు పచురించబడుచున్న
రెండవ భాగము ఆయావిశ్వవిద్యాలయాలలోని విద్యార్థులకు M.A.,

ఉపాధిని పొందుటకు ఉపయోగపడునని సూచించికి.

భాష యొక్క ఉద్దేశము భావ వ్యక్తి కరణయే. ఆం గ్గ భ్రాషా పరిచయ
మునకు ముందు సంస్కృతము ఆయా (పాంతీయ భాషలలోనే
బోధింపబడు చుండెడిదని ముదిత [గంధములను బట్టి తెలియుచున్నది
అంగ్లానభిజ్ఞులె సంస్కృతమున గాని లేక మాతృభాషలో గాని అధ్యయ
నము చేయు విద్యార్థులు, అధ్యాపనము చేయు అధ్యాపకులకు ఈ
పుస్తకము ఉపకరించును. ఎం. ఎ.. ఎం. ఫిల్‌., పిహెచ్‌. డి. ల
స్థాయిలో విశ్వ విద్యాలయములలో తెలుగును పరిచయము చేయుట
వలన సంస్కృత వ్యాఖబ్యానములు. ఆంగ్లానువాదములతో పాటు మాతృ
భాషలొ రచించిన |గంథఢథములుపకరించును. వేదాలలోని కొన్ని
సూక్రములకు లేక భాగములకు మూలమునకు పరిమితమైన
అనువాదముల కన్నా, భాష్యసహితముగా చేసిన అనువాదము మిక్కిలి
ఉపకరించునను అభ్మిపాయమును అస్మద్గురువర్యులు శ్రీ శర్మ గారు
వ్యక్త పరచిరి.

మూడు దశాబ్బములకు మెగా అధ్యాపన, పరిశోధన (షృకియల
(cur